'We gaan nog zeker twintig jaar door'

Charlie Hebdo Bernard 'Willem' Holtrop, de Nederlandse tekenaar van Charlie Hebdo, reageert op de aanslag en de plotselinge omarming door het establishment. Voor de moskee enkele honderden meters van het redactielokaal wordt vrijdag vooral gezwegen. 'Wij zijn voorzichtig geworden.'

Bernard 'Willem' Holtrop poseert met de tekening die hij maakte voor Libération. Foto Pierre Crom / ANP

Tekenaar Willem, heldere, Hollandse blik, lange grijze haren, zit aan een tafel van le Café au Métro in oostelijk Parijs en probeert de krant te lezen, koffie onder handbereik. Alsof er niets gebeurd is. Dat lukt niet erg. In zijn zak zit een bejaard telefoontje dat hem onophoudelijk lastig valt. Hoop dat ik u niet stoor, hoort hij als hij opneemt. 'Zeker stoort u', gromt Willem (in 1941 in Ermelo geboren als Bernard Holtrop) dan voor zich uit. Dat krijg je ervan als je ineens de laatste overlevende bent van de generatie die in 1968 met Charlie Hebdo begon. Beveiliging heeft hij niet. 'Als ze je willen doodmaken, vinden ze altijd wel een manier', zegt hij. Wel werd er vannacht om drie uur op zijn deur geklopt. Toen hij opendeed, stonden daar vier politiemannen: wilt u beveiliging? Hij lacht. 'Ik heb gezegd: ik geloof dat dat weinig zin heeft.'

U bent een potentieel doelwit. Bent u niet bang geworden door wat er gebeurd is?

'Dat heeft geen enkele zin. Ik heb niet zo'n sentiment. Ik voel me thuis nogal veilig en ben zelden op tv dus mensen kennen m'n gezicht niet. Zoals Groucho Marx zei: ik vergeet nooit een gezicht, maar voor jou maak ik een uitzondering! En het is nu eenmaal m'n beroep: onzin tekenen.'

Een vrouw houdt een editie van het tijdschrift Charlie Hebdo omhoog bij een herdenking bij het Franse consulaat in Barcelona. Foto afp

Charb zei twee jaar geleden: ik heb meer kans te sterven op de fiets dan door de handen van terroristen. Denkt u er ook zo over?

Weer lachend: 'Charb had vaak scherpe formuleringen. Ik weet natuurlijk niet of hij een enthousiast fietser was.'

U gaat straks naar de eerste redactievergadering van wat er over is van Charlie Hebdo. Zal het blad overleven?

'Jazeker, dat volgende blad gaan we maken. Dat doen we met de overlevenden. Maar nieuwe mensen zijn welkom. We moeten de gaten een beetje opvullen hè. De komende aflevering zal gaan over wat gebeurd is. Maar niet alleen dat. Een krant moet niet over één onderwerp gaan. '

Er is een steunfonds van een half miljoen beschikbaar gesteld. Is dat genoeg?

'Met geldtoestanden heb ik me nooit bemoeid. Maar dat we doorgaan staat vast, nog zeker twintig jaar.'

Wolinski, Cabu en Charb zijn dood, de last van het blad rust op uw schouders. Hoe is het om ineens de belichaming van de erfenis van Charlie Hebdo te zijn?

'Er zijn nog een paar anderen hoor. Die tekenaar Luz is erg goed. Die heeft de energie om er wat van te maken.'

Hoe bent u zelf onder het verlies van zoveel kompanen?

'O, dat weet ik niet. Wat moet ik daar nu op zeggen? Ik ben er niet zo goed in daar woorden aan te geven. Ik ben meer van het tekenen.'

Zoals de tekening vandaag in Libération: de gewapende man tegenover een tekenaartje dat Charlie Akbar roept.

'Ja, dat is mijn antwoord. Niet versagen nu!'

Kunt u zich concentreren onder deze omstandigheden?

Weer lacht Willem: 'Ik kijk soms over mijn schouder of er iemand met een geweer staat. Maar serieus: het zal moeilijk zijn een krant te maken als er zoveel talent weg is. Aan de andere kant: voor mij als cartoonist is dit beter dan dat er niks gebeurt en je moet zoeken naar een onderwerp.'

Willem hoorde over de moordpartij toen hij in de trein zat. Hij was vanuit Bretagne, waar hij met zijn vrouw op het Île de Groïx woont, op weg naar Parijs. Niet om naar de redactievergadering te gaan: 'Die vind ik doorgaans nogal saai.' Hij ging hooguit eens in de paar weken naar de redactie om verse tekeningen te brengen.

'In de trein kreeg ik telefoontjes over een schietpartij bij Charlie Hebdo. Onzin, dacht ik, ik geloofde het niet. Toen ik hoorde over één dode, over tien doden, begreep ik dat het serieus was. Ik probeerde mensen te bellen, maar niemand nam op.'

Weduwe Charbonnier

De hele wereld schaart zich achter de slogan 'Je suis Charlie', maar Jeannette Bougrab, de partner van Charb, is kritisch. 'Jullie zijn niet allemaal Charlie. Waar waren jullie toen (hij) werd beschuldigd van islamofobie?', zei ze vrijdag tegen de Franse televisiezender BFM-T.

Charb stierf fier rechtop, aldus Bougrab. 'Hij verdedigde het secularisme, de geest van Voltaire.' Politica Bougrab, dochter van Algerijnse immigranten, was staatssecretaris voor Jeugd onder oud-president Sarkozy. Ze geldt als fel cri- tica van godsdienst en islam.

Als Bougrab president was, zei ze, zou ze de vermoorde cartoonisten laten bijzetten in het Pantheon, tussen de groten der natie. 'Zij zijn gestorven bij de verdediging van de vrijheid van meningsuiting.'

Charlie Hebdo drijft de spot met het establishment, schopt tegen heilige huisjes. Datzelfde establishment zegt nu massaal: 'Je suis Charlie'. Hoe voelt dat?

'We hebben veel nieuwe vrienden gekregen: de paus, koningin Elisabeth, Poetin. Daar moet ik om lachen. Marine Le Pen vindt het fantastisch als islamisten hier in het rond gaan schieten.'

In Nederland ontpopt Geert Wilders zich nu als beschermer van Charlie Hebdo.

'Wij kotsen op al die mensen die nu ineens zeggen dat ze onze vrienden zijn.'

En hoe voelt die wereldwijde steun, al die duizenden die de straat op gaan?

'Ze hebben Charlie Hebdo nooit gezien. Een paar jaar geleden gingen in Pakistan vele duizenden de straat op om tegen Charlie Hebdo te demonstreren. Die wisten niet wat het was. En nu zie je het omgekeerde. Maar als ze demonstreren voor het vrije woord, is dat wel goed natuurlijk.'

Moeten kranten deze cartoons afdrukken uit solidariteit?

'Dat hangt van de krant af. Charlie Hebdo is helemaal vrij te doen wat het wil. De meeste kranten willen hun lezers geen pijn doen. Als ze ze plaatsen, zou het vermoedelijk wel helpen.'

In Frankrijk is onenigheid of het Front National zondag aanwezig mag zijn bij de nationale herdenking. Wat vindt u?

'Dit moet geen politiek protest worden, partijen moeten daar buiten blijven. Als individuen zich willen manifesteren, dan is dat goed.'

Gaat u nog naar de begrafenis, volgende week?

'Nee, dan ben ik in Bretagne en ik kom daar niet voor terug. Begrafenissen interesseren me niet zo.'

Nu moet Willem toch echt weg. Snel schuifelend verdwijnt hij over de Boulevard Magenta, naar het enige wat hem ècht interesseert: de volgende Charlie Hebdo. De eerste redactievergadering wacht. Dit keer gaat hij wel.

Meer over