'We gaan de macht pakken. Op naar het stadhuis'

In Amsterdam en Rotterdam verdwijnen de stadsdelen. De bestuurslaag moest de politiek dichter bij de burger brengen. Einde van een 'baantjesmachine'.

Maandag 10 maart, 21.15 uur Het is stil en leeg in het fonkelnieuwe stadsdeelhuis van Amsterdam-Oost. Drie beveiligers kijken bij de ingang televisie, zij bewaken het in 2009 opgeleverde gebouw. Het enige licht brandt in de Swammerdamzaal, waar precies één tafel en tien stoelen in passen. Daar bladeren de lokale politici van de fractie Méérbelangen door de laatste geheime stukken die zij in hun leven als stadsdeelraadlid onder ogen zullen krijgen.


Méérbelangen zwijgt in alle talen over het vertrouwelijke overleg, maar het is een publiek geheim dat er nog één keer gesproken moet worden over het hoofdpijndossier van Amsterdam-Oost, het fiasco rond het MuzyQ-gebouw. De geldproblemen bij dit oefenpaleis voor bands en muzikanten, om de hoek van het stadsdeelhuis, hebben het stadsdeel al 28 miljoen euro gekost en de bodem is nog niet in zicht.


'Dit soort megaprojecten hebben de stadsdelen een slecht imago bezorgd,' zegt Jan Erik Burger, sinds 2010 duo-raadslid voor Méérbelangen. 'Daarom zijn we opgeheven: landelijke politici werden gek van alle affaires. Dat ze de Telegraaf of Het Parool opensloegen en weer een verhaal zagen over ons muziekgebouw, over de voortdurende dubbele petten in Amsterdam Zuid-Oost, of over een Turkse coup bij de PvdA in de Rotterdamse deelgemeente Feijenoord.'


Na de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart houdt de deelraad Amsterdam-Oost op te bestaan, net als de andere deelraden in Amsterdam. Ook de Rotterdamse evenknie, de deelgemeente, wordt opgedoekt. De politieke macht in de twee grootste steden van het land schuift terug naar het stadhuis, en daarmee komt een einde aan het bestuurlijke experiment stadsdeel, de weinig beminde bestuurslaag die de politiek dichter naar de grootstedelijke mens moest brengen.


Eeuwig zonde, zegt voormalig stadsdeelwethouder voor Méérbelangen Sharona Ceha. 'Ik heb van het weekeinde nog staan flyeren, en zoveel verhalen gehoord waar we iets mee moeten. Amsterdam-Oost heeft 120 duizend inwoners, net zo veel als Zwolle. Daar wordt de gemeenteraad toch ook niet opgeheven?'


Méérbelangen werd 28 jaar geleden opgericht als lokaal initiatief in de wijk Watergraafsmeer (23 duizend inwoners), waar de partij zo populair was dat die twee keer de stadsdeelvoorzitter leverde. Die machtsbasis verbrokkelde toen Watergraafsmeer samen ging met omliggende wijken. De afgelopen vier jaar leverde Méérbelangen twee van de 29 raadsleden van het 'parlement' van stadsdeel Amsterdam-Oost, nu nog het grootste stadsdeel van Nederland.


In de Swammerdamzaal dissen ze de succesverhalen zo op, over mooi opgeknapte parken en scholenkoepels die werden gered. En er was gedonder, doorgaans over overdreven ambitieuze bouwprojecten die de lokale politiek in hun greep hielden.


'Het verhaal van MuzyQ is veelzeggend,' zegt Ceha. 'Een stel aardige ondernemers met een mooi verhaal heeft de deur plat gelopen bij het stadsdeel. Er zou een schrijnend gebrek aan oefenruimte zijn voor bandjes. Maar dat niet alleen: die arme muzikanten oefenden onder zulke slechte omstandigheden dat ze last kregen van hun oren. Amsterdam-Oost kon beide kwesties in één klap oplossen, werd ons voorgehouden. De lobby was een groot succes en Oost tekende voor 80 oefenruimtes in één gebouw - het grootste oefencomplex van Europa. Onze fractie is altijd tegen geweest, maar we moeten constateren dat we het tij niet wisten te keren.'


Dinsdag 11 maart, 23.00 uur


De laatste stadsdeelraadvergadering is al meer dan drie uur aan de gang als voorzitter Gery de Boer (PvdA) het woord neemt. Zij wil terugkijken op de oogst van de laatste vier jaar: 51 'constructieve' vergaderingen, 143 raadscommissies en meer dan 700 insprekers 'en dan zijn die van vandaag nog niet eens meegenomen'.


Het is een bonte verzameling mensen, die daarvoor de stadsdeelraad heeft toegesproken. Verontruste Turken en Marokkanen roeren zich over de financiën van het moskeeëncentrum 'De Verbinding'. Bootjesbezitters winden zich op over de stroperige besluitvorming rond de aanleg van steigers bij hun nieuwbouwwoningen op IJburg en minder valide inwoners pleiten voor betere stoplichten.


En natuurlijk zijn er de bewoners van de straten rond de Amstel. Daar is de Hogeschool van Amsterdam (HvA) bezig met 'Creating Tomorrow', oftewel de bouw van de Amstelcampus. Deze indrukwekkende cluster onderwijshoogbouw moet volgens de HvA 'studenten verbinden met hun maatschappelijke mogelijkheden'. De insprekers merken daar weinig van. Zij zien vooral een enorme bouwput, die langzamerhand transformeert in een oerwoud van beton.


'Het is treurig dat de overheid het burgers die een steiger willen aanleggen zo moeilijk maakt, terwijl de Hogeschool van Amsterdam met haar enorme bouwplannen zo veel medewerking krijgt', verzucht Bas van Vliet, in het dagelijks leven vastgoedadvocaat op de Amsterdamse Zuidas en al twaalf jaar raadslid voor Méérbelangen. 'Waarom moet de hogeschool nog een hoog gebouw neerzetten? Er staan al zoveel kantoren leeg. Dit heeft niets met ruimtelijke ordening te maken en alles met geld.'


Naarmate de avond vordert, groeit de eensgezindheid. Wellicht komt dat door het laatste agendapunt van de avond, het spenderen van de 3 miljoen euro die het stadsdeel in 2013 over heeft gehouden. Geen van de aanwezige raadsleden wil dit bedrag terugstorten op de grote hoop van de centrale stad.


Als de bestemming - groot onderhoud op locaties verspreid door het hele stadsdeel - wordt afgehamerd is het tijd voor aardige woorden en bier na afloop. Over de vraag wat er na de verkiezingen nog overblijft van de lokale democratie wordt nauwelijks gesproken. We gaan werk maken van de nieuw te vormen bestuurscommissies, klinkt het. We gaan de macht pakken, en de ambtenaren op het stadhuis dwingen Oost serieus te nemen.


Hoe, dat weet nog niemand.


Donderdag 13 maart, 10 uur


De stratenmakers leggen de laatste hand aan de klinkers van het Oranje Vrijstaatplein. De wijk Oostpoort, gebouwd rond het nieuwe stadsdeelhuis, wordt over twee weken officieel geopend, maar zal het zonder kloppend democratisch hart moeten stellen. Wel kunnen er straks nog parkeerboetes worden betaald in het stadsdeelcomplex, en paspoorten aangevraagd.


Henk van Hunnik rijdt zijn gloednieuwe scootmobiel tussen de bouwmaterialen door. De zelfbenoemd 'stadsdeelwatcher' was kortstondig journalist, raakte arbeidsongeschikt en heeft de afgelopen decennia de lokale politiek in Oost nauwgezet gevolgd en verslagen. Van Hunnik is er niet rouwig om dat de macht terug gaat naar het stadhuis.


'Het stadsdeel is een baantjesmachine, en de besluitvorming tergend traag,' zegt hij, 'Bij Méérbelangen lazen ze de stukken wel, maar op maandagen zag ik veel andere lokale politici hier binnenschieten om hun postbus leeg te halen. Thuis bladerden ze de vergaderstukken haastig door, om vervolgens vragen te stellen in de deelraad waarvan de antwoorden gewoon in de documenten stonden. Dat wordt straks allemaal stukken beter in de gemeenteraad. Daar zitten beroepspolitici, die niet de kantjes ervan aflopen.'


Bas van Vliet van Méérbelangen gelooft er weinig van. 'Henk, wat zeg je nou? Alsof de gemeenteraadsleden wel alle bestemmingsplannen gaan lezen. Zij vergaderen twee dagen achter elkaar en behandelen dan tachtig onderwerpen. De publieke tribune is hartstikke leeg in het Amsterdamse stadhuis, terwijl die bij ons vol zit. En bovendien: wij hebben het MuzyQ-gebouw, maar dat is nog altijd een kleinigheid vergeleken met de Noord-Zuidlijn.'


'We hebben onszelf afgevraagd of we politiek actief wilden blijven,' zegt Sharona Ceha. 'Dat doen we. We willen als Méérbelangen het lokale gevoel behouden. Je kunt niet alles centraal regelen, en dat moet ook niet.'


'Het wordt weer net als vroeger,' zegt Jan Erik Burger. 'Dat de ambtenaren op het stadhuis de macht hebben. Ik was erbij in de jaren zeventig, toen de ambtenaren de oude stad wilden slopen om een metrobuis aan te leggen. Ik ben tijdens de Nieuwmarktrellen door de mobiele eenheid de Kromboomsloot ingeslagen. Ik had een gat van zes centimeter in mijn hoofd. Ik ben altijd strijdbaar gebleven.'


Wat blijft er over?


Als gevolg van een wijziging in de gemeentewet houden de zeven stadsdeelraden in Amsterdam en de veertien deelgemeenten in Rotterdam na 28 jaar experimenteren met kleinschalig lokaal bestuur binnen de twee grote steden op te bestaan. Het wetsvoorstel hiervoor kwam drie jaar geleden van minister Donner, die vond dat de deelraden te veel waren uitgedijd en zich teveel manifesteerden als zelfstandige bestuurslaag.


De hoofdstad telt tot vandaag 203 deelraadsleden en 29 bestuurders; Rotterdam heeft 272 deelraadsleden en 49 bestuurders. Zij worden vervangen door democratisch gekozen 'bestuurscommissies', die moeten fungeren als 'ogen en oren van de wijk' - en waarin circa de helft minder mensen plaats zullen nemen. De commissies krijgen veel minder macht dan de stadsdelen nu. Zij moeten het beleid uitvoeren dat in het stadhuis wordt bedacht, terwijl de stadsdelen zelf grote zeggenschap hebben en eigen budgetten.


Tegelijk met het politieke systeem wordt dit jaar het ambtenarenapparaat grondig gereorganiseerd. Voor de hand liggende inkrimpingen zijn het verdwijnen van de griffie en de voorlichters van de stadsdelen, maar de komende jaren staan er ook veel banen op de tocht van beleidsambtenaren en directeuren. De veelal nieuw gebouwde stadsdeelkantoren blijven vooralsnog wel open, bijvoorbeeld als locatie voor het ophalen van paspoorten.


Sharona Ceha Voormalig stadsdeelwethouder voor Méérbelangen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.