'Waarom moet Mick Jagger een 65+-pas hebben?'

Vrij zicht

Ook in de zorg doen belangenbehartigers zich voor als hoeders van de publieke zaak.

Het moet allemaal anders opdat alles hetzelfde blijft. Zo luidt de beroemde zin uit de roman De Tijgerkat van Tomasi di Lampedusa. En zo moest de zorgwet ingrijpend anders opdat de zorgwet hetzelfde kon blijven. Wat de vrije artsenkeuze precies voorstelde, was gisteren nog niet duidelijk. Zoals de positie van de drie PvdA-rebellen politieke sluipschutters, helden van de democratie of ordinaire belangenbehartigers ook ongewis bleef. De crisette lijkt bezworen. Was het nou opwinding op de Haagse centimeter of een fundamele kwestie?

Het kan geen kwaad even een stap terug te doen. Vorige week sprak ik door de telefoon John Micklethwait, hoofdredacteur van het invloedrijke blad The Economist. Hij heeft een bejubeld boek geschreven, zojuist vertaald onder de titel De vierde revolutie. Dat behandelt precies de zaak die hier speelt: waarom is het in een democratie zo moeilijk de verzorgingsstaat af te slanken? Kijk naar de PvdA, waar ze wel willen hervormen maar bij nader inzien toch liever weer niet.

Micklethwaits boek is een brede internationale vergelijking. In de OESO-landen wordt gemiddeld 50 procent van het bbp via de overheid uitgegeven. Nederland zit precies op dat gemiddelde. Van de begroting in ons land gaat ruwweg een kwart naar de zorg, en nog eens een kwart naar uitkeringen. Dat is beslist niet beter dan elders en behalve Marcel van Dam is iedereen ervan overtuigd dat de verzorgingsstaat te duur is. Hoe daar wat aan te doen, dat moet de vierde revolutie van Micklethwait worden.

De eerste revolutie was die van de filosoof Thomas Hobbes:de staat zorgde voor veiligheid. De tweede revolutie hoort bij John Stuart Mill: de staat garandeerde vrijheid. De derde revolutie bracht na de Tweede Wereldoorlog solidariteit, in de vorm van onderwijs en sociale verzekeringen. Maar die verzorgingsstaat is gruwelijk uit de hand gelopen. De slechte kanten zijn een bedillerige overheid, onnodige subsidies en revenuen die vooral neerslaan bij welgestelden. 'Waarom moet Mick Jagger een 65+-pas hebben?'

Specialist in publiek belang... Beeld ANP XTRA

De verzorgingsstaat is in een vicieuze cirkel terechtgekomen. De politiek heus niet alleen de PvdA kon geen nee zeggen tegen de kiezer. De staat nam veel te veel hooi op zijn vork, waardoor de spoeling vanzelf dunner werd. Kiezers werden steeds bozer vanwege slechte overheidsprestaties, de politiek reageerde door nog meer toe te geven. Enzovoort. Het eind van het liedje is dat kiezers hun leiders verachten, maar de verwachtingen blijven torenhoog en de democratie is in de woorden van Mickle-thwait 'slonzig en genotzuchtig geworden, overbelast met verplichtingen, uitgehold door belangen'.

Micklethwait is een liberaal en dus voor een kleine staat. Daarover kun je twisten, interessanter is wat hij zegt over een slecht functionerende overheid. Kijk naar de arbeidsproductiviteit. Die is, ook in Nederland, in de publieke sector de afgelopen decennia ruwweg gelijk gebleven. Geen gewoon bedrijf zou met een productiviteitsstijging van nul overleven. Het excuus is dan altijd de economische Wet van Baumol: publieke diensten zijn arbeidsintensief. Verpleegsters aan het bed of leraren voor de klas, die kun je nu eenmaal niet dubbel zoveel laten produceren als ze al doen.

Zorgdeskundige Marijnissen Beeld ANP

Dat vindt Micklethwait kletskoek, onder verwijzing naar een tweede, onbekendere economische wet: die van Olson. De Wet van Olson luidt dat belangengroepen in een democratie onevenredig voordeel hebben ten opzichte van de grote massa. Goed georganiseerde voorhoedes hebben tijd, stootkracht en energie, en weten zo de zaken naar hun hand te zetten. Belangenbehartigers doen zich voor als hoeders van de publieke zaak. Dat kun je goed zien in de gezondheidszorg of het onderwijs. Specialisten hebben het op tv nooit over hun salarissen, wel over de nadelen voor de patiënt als ze worden afgeknepen. Lilian Marijnissen treedt op als zorgdeskundige, terwijl ze in werkelijkheid de belangen van de Abvakabo behartigt. In de praktijk blijkt solidariteit vaak verborgen ambtenarenbelang: over de duizenden ontslagen in de particuliere sector hoor je niemand, terwijl er in de publieke sector ach en wee geroepen wordt.

De vierde revolutie moet aan dit alles een eind maken. Volgens Micklethwait moeten er twee grote hervormingen komen: van de politieke praktijk en van de verzorgingsstaat. De staat moet ophouden met groeien en geen beloften meer doen die hij niet kan nakomen. De oplossing:het outsourcen van politieke besluiten. 'Dat is niet zo gek als het klinkt. Centrale banken zijn onafhankelijk, precies omdat de politiek anders ongedekte cheques uitgeeft.'

Revolutionair Micklethwait... Beeld Neil Hanna / TSPL/Hollandse Hoog

Micklethwait verwijst naar de zogenoemde Simpson-Bowles-commissie, ingesteld door president Obama. Die commissie moest, buiten de politiek om, bezuinigingsvoorstellen doen over pensioenleeftijd, uitkeringen en aftrekposten. 'Heel verstandig van Obama. Maar hij heeft niet doorgebeten. Omdat de voorstellen weer onderwerp werden van politieke strijd. Daar gaat hij spijt van krijgen.'

Dit recept is precies wat we in Nederland hebben toegepast, zei ik tegen de hoofdredacteur. Depolitiseren. Links en rechts samen in een regering; de wil van de kiezer negeren. Draagvlak zoeken buiten de politiek. Weet u wat er is gebeurd? De kiezer is alleen maar bozer geworden. De regeringspartijen zijn gedecimeerd in de peilingen. Straks hebben we misschien geen sociaal-democratische partij meer. Wat vindt u daarvan?

Even zweeg de telefoon bedremmeld. Zelfs de hoofdredacteur van The Economist wist het niet. Hij kende de Nederlandse situatie onvoldoende, zei hij. Maar het ongerief was duidelijk taaier dan hij had gedacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.