'Vroeger laafde ik me aan alle geneugten en zonden van het leven'

Wat zijn dit voor vragen? met Jan Bijvoet

Jarenlang leefde Jan Bijvoet (51) vol overgave zijn theaterleven. Film en tv, dat was niks voor hem. Dacht hij. Toen hij toch overstag ging, volgden Oscarnominaties. Nu speelt hij in de serie Fenix.

Jan Bijvoet Foto Aurélie Geurts

Typecast of allround-acteur?

'In het theater heb ik altijd waanzinnig uiteenlopende rollen mogen spelen. In één jaar heb ik op het toneel zowel een vrouw van 65 als een jongen van 17 gespeeld. Zelfs als ik een baard liet staan, kon ik geloofwaardig een vrouw spelen. In het theater pik je dat, omdat daar de verbeelding wordt aangesproken. In tv-series en films werd ik nogal vaak getypecast in bijrolletjes als de bad guy. Dat kon de straathosselaar of de witteboordencrimineel zijn, maar bijna altijd speelde ik een donker, sinister type.

'De laatste jaren probeer ik alleen ja te zeggen tegen bijzondere rollen, want je wilt niet altijd hetzelfde type spelen, natuurlijk. En dat lukt heel aardig, als je kijkt naar mijn laatste rollen: een Russische hertog in seizoen drie van BBC-serie Peaky Blinders, een 19de-eeuwse Duitse ontdekkingsreiziger in het Amazonegebied in de film El abrazo de la serpiente (2015, Oscarnominatie voor beste buitenlandse film, red.) en een soort mysterieuze zwerver in Borgman, de film uit 2013 van Alex van Warmerdam. En nu speel ik de orthodoxe Jood Sev in Fenix, de nieuwe misdaadserie van KPN over xtc-handel en politiecorruptie in Brabant.'

Vrije of strenge opvoeding?

'Ik ben een product van hippies uit de jaren zestig. Mijn ouders hebben zichzelf losgerukt uit de burgerlijkheid. Ze hadden genoeg van de sociale controle van de priester, de buren en de leraar. Ze trokken naar Antwerpen en werden kunstenaar. Vrijbuiters waren ze, non-conformisten. Ze liepen op blote voeten, dronken veel en betaalden geen belasting. Om wat geld te verdienen, maakte mijn moeder tekeningen en verkocht die op straat.

'Er waren geen regels voor mij als kind en er werd niet altijd op me gelet. Mijn moeder zei: 'Kinderen van indianen vallen ook niet in het ravijn.' Of: 'Je moet je eerst aan de kachel branden voordat je weet dat die heet is.' Ik heb veel geluk gehad, er zijn tal van verhalen waarbij het nét goed ging. Mijn moeder kwam eens laat thuis en ik zat op de vensterbank met het raam open, mijn voetjes bungelend naar buiten. 'Wat ben je aan het doen?', vroeg mijn moeder. Waarop ik antwoordde: 'Ik ben naar de maan aan het kijken.''

Grootste kracht: een markante kop of acteertalent?

'Dat is aan anderen, maar het is een combinatie van beide, hoop ik. Er wordt wel gezegd dat ik een specifiek uiterlijk heb: een scherp gezicht met diepliggende ogen. Met het ouder worden zijn de trekken scherper en geprononceerder geworden. Ik kan er nogal doorleefd uitzien. Ben je vermagerd, vragen mensen weleens. Nee, want ik weeg al sinds mijn 15de hetzelfde. Toen ik die 19de-eeuwse ontdekkingsreiziger speelde in El abrazo de la serpiente, hoorde ik vaak: je hebt een gezicht van vroeger. Er werden foto's genomen, waarbij ik zo'n snor met punten had. Mensen die die foto zagen, hadden gezworen dat dat echt iemand van toen was.'

Sabbatical of burn-out?

'Ongeveer tien jaar geleden ben ik tijdelijk gestopt met acteren, na negentien jaar lang vooral in het theater gespeeld te hebben. Dat was een intuïtieve beslissing. Eind 2006 heb ik de knoop doorgehakt en daarna heb ik nog bijna drie jaar al mijn verplichtingen voldaan en verder tegen alles nee gezegd. Ik wilde niet stoppen voor de rest van mijn leven. Ik wilde een tijd geen theater doen. Niet zomaar een break: langer dan een jaar wilde ik een lege agenda hebben. In het begin moest ik afkicken. Niet alleen van de aandacht van het publiek, maar ook van het samenwerken, repeteren van 's ochtends tot 's nachts, praten over een scène, napraten na een voorstelling, doorzakken in het café. Ik ging er diep in, dat bestaan slokte me helemaal op. Er zijn meer dingen in het leven, besefte ik, niet in de laatste plaats mijn dochter, die toen 7 was. Het was geen burn-out, maar een zelfgekozen sabbatical.'

Straatschuimer of binnenblijver?

'Als kind was ik een straatschuimer. Ik was altijd tot laat op straat met vrienden. Later, als jongvolwassene heb ik ook een sociaal leven geleid, veel uithuizig. Vroeger laafde ik me aan alle geneugten en zonden van het leven. Het theater bracht veel chaos mee, vruchtbaar en plezierig, maar chaos. De laatste tien jaar moet ik zeggen dat ik graag thuis in Antwerpen ben bij mijn kinderen, een dochter van 18 en een zoon van 8. Nu is de rust juist een bron van creativiteit. Ik drink en rook al tien jaar niet meer, sinds de sabbatical. Ik ben haast een asceet.'

Tom Hardy of Cillian Murphy?

'Op de set van Peaky Blinders heb ik Cillian Murphy, die de hoofdrol speelt, goed leren kennen. We zijn een beetje vrienden geworden en ik draag hem echt in mijn hart. Met Tom Hardy heb ik maar één dag samengewerkt. Hij is een acteerkanon natuurlijk (bekend van Dunkirk, Mad Max en The Dark Knight Rises, red.). Er was een lange scène in een gewelvenkelder die we telkens 17 minuten doorspeelden. Dat was een fantastische, bijna theaterachtige ervaring.

'Peaky Blinders is een gigantische productie. Het gaat er ongelofelijke efficiënt aan toe. Je mag geen seconde op de set blijven als je er niet hoort te zijn. 'Can you step off please', wordt er dan netjes gevraagd. Maar er is ook ontspanning op de set. Iedereen is beleefd en vriendelijk, ze nemen de tijd om met je te praten en maken een grapje tussendoor. Bij Nederlandse en Vlaamse producties is dat heel anders. Iedereen blijft gewoon rondhangen op de set. De sfeer is informeler, minder professioneel.'

Sabbatical of burn-out (2)?

'Na een jaar of drie niet werken, ben ik weer met theatergezelschappen voorstellingen gaan maken en in films gaan spelen. Ik had een klein rolletje in The Broken Circle Breakdown, de Vlaamse film uit 2012 die genomineerd werd voor een Oscar voor beste buitenlandse film. En ik speelde de hoofdrol in Borgman, die genomineerd werd voor een Gouden Palm op het filmfestival van Cannes. Op latere leeftijd brak ik opeens door bij een groter publiek. Dat had ik niet voorzien, maar ik geniet er wel van. Er volgde een bestaan dat ik niet meer had verwacht. Tot dan toe hield ik eigenlijk niet van camera's en films. Ik voelde me niet op mijn gemak op een set. Ik acteerde weinig voor film of tv, hooguit een paar dagen per jaar, dus ik leerde het nooit. Ik had niets met de regisseurs en ik vond het resultaat meestal niet zo smaakvol. Toen kwam ik opeens makers tegen die ik wél smaakvol vond, Alex van Warmerdam en Felix van Groeningen. Het zou zot geweest zijn om het niet te doen.'

C.V. Jan Bijvoet

1966 Geboren in Antwerpen
1986 Hoger Instituut voor Dramatische Kunsten, Studio Herman Teirlinck
1991 Theatergezelschap NTGent
1993 Theatergezelschap TG Ceremonia o.l.v. Eric de Volder
1997 Theatergezelschap Blauwe maandag Cie
1998 Theatergezelschap Het Toneelhuis
2005 Artistieke leiding theatergezelschap Zuidpool
2007 Genomineerd voor de Vlaamse Cultuurprijs voor Podiumkunsten
2009 Bijrol in tv-serie Van Vlees en Bloed
2012 Bijrol in speelfilm The Broken Circle Breakdown
2013 Hoofdrol in speelfilm Borgman
2015 Hoofdrol in Colombiaanse speelfilm El abrazo de la serpiente
2015 Bijrol in speelfilm D'Ardennen
2016 Bijrol in BBC-serie Peaky Blinders
2018 Bijrol in KPN-serie Fenix

Ambitieus of flierefluiter?

'Ik ben nooit ambitieus geweest. Langetermijnplannen had ik niet, maar ik had wel altijd zin in dingen. Als kind ben ik door de muziek gebeten, ik wilde in bandjes spelen. Na de middelbare school ben ik elektrotechniek gaan studeren. Dat ligt dicht bij muziek, het gepiel met versterkers en elektrische gitaren. Ik wilde als roadie op tour met bands. Dat leek me heel avontuurlijk.

'Op mijn 19de was ik al klaar met die opleiding. Ik wilde nog iets studeren, anders moest ik in een televisiewinkel gaan werken ofzo. Ik was nog jong, was net een spons. Filosofie of geschiedenis leek me te cognitief, dan zou ik alleen maar in de boeken moeten zitten. Toen ik het lessenrooster van de toneelschool in Antwerpen zag, werd ik daar plotsklaps verliefd op. Dans, muziek, zingen, spreekvaardigheid, filosofie en literatuur. Zowel geestelijk als fysiek kon ik me daar verrijken. Maar ik had niets met theater, destijds. Met de hakken over de sloot werd ik toegelaten.'

Voorbereiding of improvisatie?

'Ik vind het fijn me grondig voor te bereiden op een rol, bijvoorbeeld door een taal of tongval te leren. Voor El abrazo de la serpiente moest ik de taal leren van een indianenstam in het Amazonewoud. Alles wat ik moest zeggen, heb ik fonetisch uitgeschreven, daar heb ik flink op zitten blokken. Voor mijn rol als de orthodox-Koodse Sev in Fenix moest ik Jiddisch en Hebreeuws leren spreken. Ook zeer fijn.

'Ik hou ook van improviseren als het de film ten goede komt. Het hangt af van de regisseur. Op de set van The Broken Circle Breakdown is veel geïmproviseerd. De regisseur van die film, Felix van Groeningen, is iemand die je als acteur volledig laat gaan en soms geen cut zegt. De scène is dan allang gedaan en toch blijft alles doorgaan, soms wel tien minuten. Alex van Warmerdam heeft juist helemaal geen behoefte om je te laten improviseren. Hij weet precies wat hij wil en heeft alles tot in de puntjes voorbereid. Hij kan met je boetseren. 'Nee, de blik 2 centimeter lager', zegt hij dan. 'Nee, nog een centimeter.' Zo nauwkeurig gaat hij te werk.'

Sinds 1/3 is de serie Fenix twee weken lang gratis online te zien op kpn.com/fenix. Daarna is de serie alleen te zien voor KPN-klanten.