Opinie

'Vreemdelingen eerder terug naar eigen land bij humaner beleid'

De menselijke maat moet terug in de vreemdelingendetentie. De vertrekcijfers zijn veel hoger als je mensen met respect behandelt en ze zeggenschap laat houden over hun eigen lot, zegt Eduard Nazarski, directeur van Amnesty International Nederland.

Een hongerstakende asielzoeker in het detentiecentrum van Rotterdam. Beeld anp

Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Fred Teeven maakt op korte termijn zijn toekomstvisie op de vreemdelingendetentie bekend. Het huidige Nederlandse beleid krijgt al jarenlang kritiek van adviescommissies, toezichthouders, mensenrechtenorganisaties en activisten.

Door de voorgangers van Teeven is hier zuinigjes op gereageerd met wat meer bezoek of sport voor gedetineerden, of een kleinschalige pilot om alternatieven voor detentie te bieden. Genoeg om de indruk te wekken dat de kritiek is aangekomen, maar te weinig om van een fundamentele herbezinning op vreemdelingendetentie te spreken.

Internationale kritiek
Nationale en internationale kritiek blijft dan ook klinken, en alsmaar luider ook. Nu staat de staatssecretaris ook nog voor een praktisch probleem: er moet bezuinigd worden. Het ligt dan ook voor de hand om het roer écht om te gooien en te kiezen voor een beleid dat humaan is, maar niet ineffectief en kostbaar. Of de door Teeven aangekondigde 'menselijke maat' in het beleid terugkeert hangt af van de volgende zaken. Allereerst moet het recht op vrijheid het uitgangspunt worden.

Vreemdelingendetentie moet de uitzondering zijn, niet de regel. Als iemand Nederland moet verlaten mag hij of zij in het zicht van de overheid worden gehouden, maar daarbij zou altijd op individuele basis gezocht moeten worden naar lichtere maatregelen dan detentie. Goed functionerende alternatieven zijn niet alleen minder ingrijpend, maar vaak ook goedkoper, zo blijkt uit onderzoek in verschillende landen, bijvoorbeeld door de International Detention Coalition (IDC).

Terugkeer is een moeilijk onderwerp, maar, zoals IDC-directeur Grant Mitchell onlangs zei: 'de gedachte dat ongewenste immigranten weggaan als je ze maar voldoende onder druk zet, is volstrekt achterhaald.' In verschillende landen wordt veel meer ingezet op het opbouwen van vertrouwen en het meedenken met de vreemdeling. In dat opzicht loopt Nederland 'domweg tien jaar achter', aldus Mitchell.

Gezondheid
De vertrekcijfers zijn veel hoger als je mensen met respect behandelt en ze zeggenschap laat houden over hun eigen lot. Toezichtsmaatregelen moeten daarnaast op de persoonlijke situatie worden afgestemd, zoals de fysieke en psychische gezondheid. Er zou een einde moeten komen aan het automatisme waarmee hele categorieën vreemdelingen voor detentie in aanmerking komen. Voor bepaalde kwetsbare mensen, zoals kinderen, ouderen, asielzoekers in procedure, slachtoffers van mensenhandel en slachtoffers van marteling, moet altijd naar alternatieven worden gezocht.

Als na een gedegen individuele afweging blijkt dat vreemdelingendetentie absoluut onvermijdelijk is, dan moet deze zo kort mogelijk zijn en niet gebaseerd op een strafrechtelijk regime. Het betreft immers ook dan nog steeds mensen die moeten terugkeren, geen criminelen. Er moet maximale bewegingsvrijheid komen binnen een detentielocatie, en een zinvol dagprogramma.

Op dit moment worden vreemdelingen zo'n 16 uur per dag op cel opgesloten. Toen Nicolas Axelsson, een Zweedse ambtenaar onlangs in Nederland werd gevraagd hoe lang insluiting in Zweden duurt, leek hij de vraag niet te begrijpen: insluiting in een cel? 'Bij ons zijn er geen cellen, maar slaapkamers,' zo zei hij, 'en we doen de deuren daarvan niet op slot.'

Normale leefomgeving
Ook wordt in Zweedse detentiecentra, in tegenstelling tot de Nederlandse aanpak, zoveel mogelijk gezorgd voor een normale leefomgeving, waarbinnen vreemdelingen zich 24 uur per dag vrij kunnen bewegen, hun mobiele telefoon behouden en vrije toegang hebben tot het internet. Dit Zweedse beleid levert ook wat op: Niet alleen hogere vertrekcijfers maar ook minder gezondheidsschade.

De staatssecretaris lijkt een flinke koerswijziging voor ogen te hebben. Een fundamenteel andere aanpak kan veel opleveren: een flinke financiële besparing, effectievere oplossingen in individuele zaken en, last but not least, een einde aan de steeds terugkerende discussies over een humaan detentiebeleid. De staatssecretaris kan hiermee dus niet alleen vreemdelingen, maar ook zichzelf een grote dienst bewijzen.

Eduard Nazarski is directeur van Amnesty International Nederland.

Staatssecretaris Fred Teeven van Justitie. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.