Opinie

'Vitaminepil werkt niet/wel: het spektakel van medisch onderzoek'

Zijn vitamines nu gezond of ongezond? Helpt preventief medisch onderzoek of is het verspilling van tijd en geld? Medisch onderzoek spreekt elkaar nogal eens tegen. Dus moeten artsen én journalisten genuanceerd zijn over de kennis van nu, want die kan morgen weer anders zijn, vindt Arjan Dasselaar.

Beeld ANP

Vitamineboeren waren niet blij toen een onderzoek vorig jaar uitwees dat het gebruik van vitaminetabletten bij vrouwen niet levensverlengend werkte. Sterker nog, het leek erop dat de oudere vrouwelijke vitamineslikkers iets eerder dood gingen. Maar deze woensdag verscheen er een ander onderzoek. Dit keer naar vitaminegebruik onder mannen. Die studie was keurig placebo-gecontroleerd: de helft van de deelnemers (allemaal artsen) slikte een tabletje vol illusies. En deze studie wees uit dat multivitamines de kans op kanker iets verminderen.

Eén onderzoek, hoe grondig ook, zegt nooit alles. Dus wat blijft er dan nog over? Een zogeheten meta-analyse, waarbij je alle goede onderzoeken op een bepaald gebied bij elkaar veegt, en kijkt wat gemiddeld gezien de conclusie is. Klinkt slim, is in de praktijk best lastig.

'Lichaams-APK werkt niet'
Bleek ook deze week weer. De prestigieuze onderzoeksorganisatie Cochrane Collaboration publiceerde een 140 pagina's lang document waarin ze keken naar de effectiviteit van preventieve medische controles bij gezonde personen. Ze concludeerden dat mensen die zo'n lichaams-APK ondergingen, daar geen gezondheidsvoordeel aan overhielden.

Klinkt indrukwekkend, en was daarom nieuws. Maar wie die 140 pagina's gaat lezen, komt erachter dat je aan die resultaten weinig conclusies kunt verbinden voor de Nederlandse situatie.

Want het jaarlijkse preventieve onderzoekje, zoals dat bijvoorbeeld in Amerika heel gewoon is, kennen we in Nederland niet. Wel het zogeheten PreventieConsult, maar dat is alleen bedoeld voor mensen boven de 45, een leeftijd die is gekozen op basis van uitgebreide wetenschappelijke studie. De Cochrane-studie keek echter ook naar preventieve checks bij veel jongere mensen.

Heel oude onderzoeken
Dat is dus niet vergelijkbaar. En dit is niet het enige probleem met deze meta-studie. Nogal wat van de onderzoeken die de wetenschappers bekeken, zijn oud. Heel erg oud. Van de 16 geanalyseerde onderzoeken zijn er 11 die werden verricht tussen 1963 en 1972. Het nieuwste onderzoek dateert uit 1999, 13 jaar geleden dus. Twee van de bekeken onderzoeken hadden trouwens niet eens eindresultaten.

Wat je op grond van deze studie dus mag concluderen, is dat preventief onderzoek geen aantoonbaar effect heeft als (1) je de methodes en kennis van decennia geleden - tot wel 49 jaar terug - gebruikt, en (2) je voor die preventieve onderzoeken ook kerngezonde jonge mensen laat opdraven.

Dat klinkt al een stuk minder spannend dan 'preventieve check werkt niet'. Bovendien is dit soort nuance onhandig als je, zoals sommige artsen, een hekel hebt aan bodyscans. U weet wel: de gewoonte om in een Duitse MRI-scanner te gaan liggen met de vraag of je interne buizenstelsel nog een beetje functioneert.

Zoveelste hypochonder
Begrijp me goed, ik sta open voor bewijs (geen anekdotes) dat die scans geen zin hebben, en ik snap prima dat een arts knettergek wordt van de zoveelste hypochonder die met een pakket uitdraaien ter dikte van 'Oorlog & Vrede' naar zijn spreekuur komt.

Maar het is oneerlijk om dit Cochrane-onderzoek te gebruiken als munitie voor het debat over het nut van bodyscans. De proefpersonen in de Cochrane-studie ondergingen immers geen bodyscans. Die bestonden nog niet eens in 1963.

Rommelige realiteit
De medische werkelijkheid is complex en fluïde. De vitaminepil die vorig jaar nog mogelijk gevaarlijk leek, beschermt nu misschien (een beetje) tegen kanker. De strijd om de medische waarheid is een onsmakelijk spektakel van imperfecte, want via de rommelige realiteit verkregen, en soms incongruente onderzoeksresultaten. (Ach, kon alles maar met de computer.)

Dat preventieve medische checkups volgens de methoden van 1963 niet werken, is dus geen reden om het hele idee van preventief onderzoek maar af te schieten. Voor je het weet komt een groepje slimme dokters volgend jaar (of over 10, of over 50 jaar) met een vorm van preventief onderzoek die wél zin heeft bij jonge gezonde mensen.

Nieuwe medische innovaties
Tegen de tijd dat we zeker weten of MRI-scanners preventief nut hebben, en zo ja onder welke voorwaarden en bij welke bevolkingsgroepen, zullen er immers alweer nieuwe medische innovaties zijn, zoals de PMRI-scanner of fotoakoestische tomografie. Er valt nog genoeg uit te zoeken.

Maar dan moeten die dokters wel de kans krijgen om vragen te blijven stellen, en niet worden afgeserveerd met 'wat in 1963 een slecht idee was, is dat nu nog steeds'.

Heeft u dat? Mooi. Ga ik nu een vitaminetablet slikken.

Arjan Dasselaar is columnist voor Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.