'Vijftig tinten leert ons: we missen binding'

Populaire cultuur zegt veel over de tijd waarin we leven. Filosoof Ad Verbrugge dook daarom in de erotische roman Vijftig tinten grijs en ont-dekte een nieuwe behoefte aan verbintenissen. 'Onze generatie weet niet meer precies wat zoiets als een relatie eigenlijk inhoudt.'

De wereld is door de crisis drastisch aan het veranderen. De economie transformeert, de bevolking vergrijst, de overheid wordt kleiner, Europa raakt achterop. Of toch niet? Hoe ziet de nieuwe wereld eruit? De Volkskrant spreekt deze zomer met tien dwarse denkers. Aflevering 3: Ad Verbrugge.


Als u morgen de baas van de wereld zou zijn, welke maatregel zou u dan afkondigen?


Het opdelen van mijn wereldrijk, want absolute hegemonie corrumpeert mensen en zeker machthebbers. Het is bovendien een illusie die slechts totalitair in stand kan worden gehouden. Leve dus het onderscheid en de begrensde macht!


6


2


Tekst


Foto


5


Dat er sprake is van een zekere herwaardering voor vakmanschap en inhoudelijke kennis van zaken, en van kritiek op het te eenzijdige financieel-economische managementdenken en de consumptie-economie. De eerste aanzetten tot een 'verenigingseconomie' zijn zichtbaar.


Welke ontwikkeling stemt u vrolijk?


4


De wereld wordt niet geleid, mensen in landen en streken worden geleid. Leiders dienen diegenen te zijn die in staat zijn om binnen hun gemeenschap een nieuwe verbindende visie uit te dragen en die de tact hebben die in de praktijk te brengen - in het besef van alle tegenkrachten die er ook zijn. Leiders zijn altijd afhankelijk van hun gevolg, een gemeenschap.


Wie zou de wereld moeten leiden?


3


Dat hangt ervan af wat je onder vooruitgang verstaat. Gaat het om het bruto nationaal product, om technische mogelijkheden of om een creatief en geestelijk rijk leven? Wat economische welvaart betreft zeg ik al in Tijd van onbehagen dat 'we're living on borrowed time'. We hebben een schuld op ons geladen die verder gaat dan de financieel-economische waar we nu mee kampen. Tegelijkertijd biedt deze crisis een kans om een ander soort economie te ontwikkelen die meer recht doet aan het aardverbonden karakter van het menselijk leven.


Blijven we altijd vooruitgaan? Of hebben onze kinderen en kleinkinderen het minder goed dan wij?


Er is nog volop oorlog. Dat zal ook altijd zo blijven, omdat oorlog van alle tijden is. Ook wij zullen er dus vroeg of laat wel weer mee te maken krijgen. Veruit de meeste oorlogen in de laatste decennia zijn overigens burgeroorlogen; instituties garanderen wat dat betreft niets. Gebrek aan goederen en middelen, ziektes, religie, etnisch denken, ideologie en dergelijke zijn invloedrijke factoren.


Komt er ooit nog oorlog? Waarom wel/niet?


1


Het zinverlies en de spirituele leegte van het technisch-economisch bestel.


Over welke ontwikkeling maakt u zich het meest zorgen?


Zes vaste vragen


Geboren 29 januari 1967 in Terneuzen Studie Verbrugge studeerde wijsbegeerte aan de Universiteit Leiden en promoveerde in 1999 op het werk van Martin Heidegger. Zijn proefschrift heet De verwaarlozing van het zijnde.


Werk Universitair hoofddocent aan de VU Amsterdam, waar hij sociale en culturele filosofie en filosofie van de economie doceert. In 2004 verscheen zijn essaybundel Tijd van onbehagen. In 2006 richtte hij de vereniging Beter Onderwijs Nederland (BON) op, uit onvrede over het onderwijsbeleid in de afgelopen decennia. Samen met Clairy Polak presenteert hij Het Filosofisch Kwintet voor omroep HUMAN. Drie weken geleden verscheen Staat van verwarring. Het offer van liefde. Privé Verbrugge is behalve filosoof ook gitarist en zanger: hij was lang verbonden aan de Leidse rockband Dusk en bracht in 2011 een solo-cd uit, Nightplane. Ad Verbrugge heeft drie kinderen.


CV Ad Verbrugge


'Dit is een man in nood. Zijn angst is duidelijk, maar hij is verloren... ergens in zijn duisternis. Zijn ogen zien er gefolterd uit. Ik kan hem troosten en even bij hem zijn in zijn duisternis en hem dan naar het licht brengen.


'Laat het me zien', fluister ik.


'Wat?'


'Straf me. Ik wil weten hoe erg het kan zijn.'


Christian stapt naar achteren, volledig in de war.'


Citaat uit Vijftig tinten grijs, van E.L. James. Een boek waarover alles wel zo'n beetje gezegd leek: beroerd geschreven seksboek, uitgebracht in 2011; enorm succes bij vooral het wat oudere meisje, inmiddels wereldwijd meer dan 60 miljoen exemplaren verkocht; deel 1 van een drieluik met slechts één onderwerp: de relatie tussen de miljardair Christian Grey en de jonge, onschuldige Anastasia. Een gecompliceerde relatie, want Grey is van de BDSM, een afkorting die staat voor Bondage and Discipline, Dominance and Submission, Sadism and Masochism - het komt erop neer dat Christian het lekker vindt om Anastasia vast te binden en te slaan.


Een jaar geleden gaf filosoof Ad Verbrugge Vijftig tinten grijs aan zijn vriendin, met het verzoek eens te kijken wat voor boek het eigenlijk was. Ze concludeerde dat het tamelijk slechte pornografische lectuur betrof. 'Maar het was wel een enorm succes. Het fascineerde me dat zo'n boeketreeks-achtig boek zó aansloeg. En dan had je die BDSM er ook nog bij. Dus ik ben het gaan lezen.' Zijn fascinatie werd alleen maar sterker en uiteindelijk kreeg de Vijftig tinten-reeks een hoofdrol in het nieuwe boek van Ad Verbrugge. Staat van verwarring - het offer van liefde heet het; het is het eerste deel van een tweeluik waarin hij de tijdgeest wil beschrijven en duiden, zoals hij dat negen jaar geleden ook deed in zijn essaybundel Tijd van onbehagen.


'Ik kon er niks aan doen', zegt Verbrugge in zijn woonkamer in het centrum van Leiden, ingeklemd tussen boeken, gitaren en een antieke piano. 'Staat van verwarring zou een verzameling worden van analyses op verschillende niveaus. Overal zie je mensen worstelen met het vinden van nieuwe vormen voor de manier waarop ze hun maatschappelijke of economische leven inrichten. Die liefde zat er eerst helemaal niet in. Maar toen ik in de loop van december begon te schrijven, gingen mijn teksten opeens die kant op. Het ging vanzelf, het was ook heel urgent; ik kreeg de geest.'


Had dat met de gebeurtenissen in je privéleven te maken?

'Nou ja, in zoverre - het is een lange geschiedenis. Bij de boekpresentatie in juni heb ik bewust het pak aangetrokken dat ik tijdens mijn promotie ook aan had. Ik kon het lang niet dragen want ik was een stuk dikker - ik ben het afgelopen half jaar 12 kilo afgevallen. Die uiterlijke verandering markeert ook een innerlijk keerpunt. Tijd van onbehagen verscheen in 2004 en was een controversieel boek, ik werd vanwege mijn kritiek op de cultuur van de jaren zestig ingedeeld in de rechts-conservatieve hoek - inmiddels wordt die kritiek breed gedeeld.


'In de jaren daarna heb ik geprobeerd een laag dieper te gaan, in alles: in de filosofie, in mijn werk, in mijn persoonlijke leven. Dat heeft wel wat teweeggebracht; het heeft mijn leven ook veranderd. Zeven jaar geleden ben ik gescheiden, een paar jaar later kreeg ik een nieuwe relatie en ook die is in februari tot een einde gekomen. Daar zie je in mijn nieuwe boek natuurlijk wel iets van terug.'


We leven in een tijd waarin enorm op het persoonlijke wordt gefocust. Ik zou jou nu moeten vragen waarom je relaties stukliepen en wat het met je deed. Maar dat gaat toch niemand iets aan? Of wel? Is de liefde een onderwerp waarover we het in het publieke domein uitgebreid moeten hebben?

'Dat hangt erg af van de vorm. Ik heb geprobeerd om dat wat ik over de liefde te zeggen heb, filosofisch en antropologisch te benaderen. Met praten over je persoonlijke leven moet je denk ik oppassen, zeker wanneer dingen vers zijn; dan wordt dat praten onderdeel van de rouwverwerking of iets dergelijks. Mijn goeie vrienden weten wat er aan de hand is en het publiek heeft daar verder niets mee te maken. Het hééft daar ook niks aan. Waar mensen wel wat aan hebben, dat zijn de dingen die ik in zijn algemeenheid over de liefde heb te zeggen en die ik in mijn boek verwoord. Als ik schrijf zoals ik nu heb gedaan, werkt mijn boek hopelijk als een spiegel. Niet als ik te persoonlijk word. Nu kunnen mensen zeggen: o ja, dat is een tendens die ik herken. Dat is de manier waarop ik ermee wil omgaan.'


Deze serie gaat over een betere wereld. Kan liefde de wereld beter maken?

'Meer liefde leidt niet tot per se tot een vreedzamere, liefdevollere wereld. Liefde heeft tot ingrijpende gebeurtenissen geleid. Hendrik VIII bracht een complete kerkscheuring tot stand omwille van zijn liefde voor Anna Boleyn. Mijn motto is niet zozeer make love, not war. Er zijn heel veel wars die te maken hebben met love. Meer dan ergens voor te pleiten probeer ik mensen bewust te maken van wat er met hen aan de hand is.'


E.L. James zal het leuk vinden dat ze in één adem wordt genoemd met Plato, Hegel en Foucault. Heb je Vijftig tinten met plezier gelezen?

'Nou, daarvoor hou ik toch net iets te veel van literatuur; ik ben er wel snel doorheen gegaan, moet ik eerlijk zeggen, vooral door de laatste twee delen. Maar populaire cultuur zegt veel over de tijd waarin je leeft, en ik zoek altijd naar voeling met de tijd. Ik kijk bijvoorbeeld ook graag naar reclames omdat je daar merkt wat voor soort collectieve sferen er zijn, wat zoal de dingen zijn die mensen in beroering brengen. In Tijd van onbehagen heb ik een stuk uit de film The Matrix genomen om over virtualisering te schrijven.


'Maar ik zoek die voeling met de tijd ook in mezelf. Ik ben van '67 en ik ben, ook als het om de liefde gaat, een kind van mijn tijd. Dertigers en veertigers van nu zijn opgegroeid met de erfenis van de jaren zestig. In de jaren zestig zijn oude rolpatronen doorbroken, wat voor een deel vooruitgang is maar dat ook zijn schaduwzijden heeft. Onze generatie, en de generatie van erna helemaal, weet niet meer precies wat zoiets als een relatie nou eigenlijk inhoudt. Wat het betekent, een verbintenis aangaan. Daarover is onduidelijkheid ontstaan, een soort vormonbepaaldheid.


'Ik heb zelf tango gedanst. Tango is sterk op het samenspel van man en vrouw gericht. Maar als ik nu op een dancefeest kom, zie ik vooral individualisering. Het lichaam wordt daarbij wel geseksualiseerd, maar niet geërotiseerd. Je zou een paringsdans verwachten; maar mensen zijn daarentegen heel erg met zichzelf bezig. Dat vind ik een intrigerend beeld, dat niet alleen iets zegt over de liefde maar ook over een bredere ontwikkeling in de afgelopen decennia: meer nadruk op de afgesloten individuele beleving, minder op de gemeenschap.'


En Vijftig tinten laat een kentering zien.

'Wat ik vooral in dat boek las, is een nieuw soort culturele behoefte aan dat spel, aan polarisering tussen man en vrouw en vanuit die polarisering een zoeken naar elkaar. Ik las in dat boek ook dat er behoefte is aan vorm, aan een gedeelde vormentaal tussen man en vrouw waarin we op elkaar kunnen inspelen in eenheid en onderscheid. Die taal is mede door de emancipatie van de vrouw, maar in mijn ogen vooral ook door de bevrijding van het individu verloren gegaan.'


Zou je dat ook gezegd hebben als Vijftig tinten een liefdesroman was zónder BDSM?

'Nee. Strikt genomen komt in Vijftig tinten niet eens zo veel seks voor. Er wordt vooral voortdurend op die seks gezinspeeld; de spanning wordt als het ware gecultiveerd. Ik vind die BDSM een interessant thema omdat het om een machtsrelatie gaat, met de een in een dominante en de ander in een onderdanige rol; en ook omdat die BDSM een soort cultisch element in het verhaal brengt, een nadrukkelijke ritualisering. Dat is een duidelijke poging om een vorm te vinden. En dat valt op, in onze geëmancipeerde tijd waarin mannen en vrouwen geacht worden autonoom te zijn en overal zelf over willen beslissen. Dat staat overgave in de weg, ook in seksuele zin. Dit is een boek als een tango: de relatie tussen man en vrouw wordt in een strakke vorm neergezet, als een machtsrelatie die prikkelend is vanwege de ontkenning van beider autonomie; waarbij juist het opgeven van die autonomie een soort ultieme genotservaring kan schenken. Het is de manier waarop overgave en toewijding worden bereikt. Tegelijkertijd speelt het thema van transformatie van zowel Ana als Christian een centrale rol - de mens die in en door de liefde een nieuwe mens wordt.


'Die transformatie verloopt nadrukkelijk via het lichaam: er moet een soort van lichamelijk offer worden gebracht om een hogere vorm van verbinding tot stand te brengen en een nieuwe identiteit te scheppen. Het opvoeren van het lichaam als een soort identiteitsplaats zie je overal in de maatschappij terug, neem de opkomst van de tattoocultuur: door in hun lichaam te kerven geven mensen zichzelf een identiteit. Ik zie oude rituelen en gebruiken opnieuw opkomen, weliswaar in een andere gedaante dan vroeger; maar toch vormen ze ergens ook een tegenkracht tegen de vluchtigheid van de postmoderne virtuele consumptiecultuur, terwijl ze er tegelijk ook door bepaald worden. Het monogame, exclusieve karakter van de relatie tussen Christian en Ana in Vijftig tinten zorgt voor een hechte verbintenis die ingaat tegen de vervluchtiging van de laatste decennia. Wat je ziet, volgens mij, is een soort verlangen naar bestendiging.'


Tussen je vorige boek en dit zitten negen jaren. Wat is de belangrijkste ontwikkeling die je hebt doorgemaakt?

'In Tijd van onbehagen zat veel woede; in dit boek zit veel verlangen. Als Vijftig tinten was verschenen in de periode waarin ik Tijd van onbehagen schreef, had ik het boek denk ik afgemaakt als een product van een lege consumptiecultuur. Nu denk ik: wat geeft zo'n boek en vooral het succes ervan te kennen? Wat bespeur ik erin? Welke pijn en welk verlangen spreken eruit? In Tijd van onbehagen bekritiseerde ik vooral; nu probeer ik te geven.


'Als je kijkt waar we naartoe gaan qua betere wereld, dan is het thema: het vormen van gemeenschap. Je verbinden met mensen en dingen en daar dan voor zorgen. Daar is behalve verlangen ook discipline voor nodig. Wij zijn altijd geneigd om discipline als iets repressiefs te zien, maar ik zie discipline liever als iets dat ook kracht kan geven, of zelfs genot kan schenken; dat hoe dan ook vitaliserend kan werken. Een paar jaar geleden heb ik het tafeltennissen weer opgepakt - dat deed ik in mijn jeugd op hoog niveau - en ik merk dat ik heel graag train. Oefeningen doen vind ik eigenlijk veel leuker dan wedstrijden spelen. Bij trainen kom je in een bepaald ritme. Als je echt goed met iemand speelt, wordt het één beweging met zijn tweeën. Daar zit dat thema van die dans ook weer in, van het spel, en zelfs van het ritueel. Ik denk dat we allerwegen, op allerlei levensgebieden, een soort herwaardering zien: van die discipline, maar ook van concentratie en van gedeelde vormen.


'Ik zag ooit een mooi interview met Iggy Pop bij Harry de Winter. Het ging over David Bowie. Iggy zat zich te beklagen over zijn gebrek aan talent; hij zei dat Bowie veel getalenteerder was en veel meer energie had. Op een gegeven moment zei Harry: 'Maar je bent toch een wereldster geworden, hoe kan dat dan?' En Iggy antwoordde: 'Er is één ding wat me gered heeft en waardoor ik zover ben gekomen: It was simply discipline.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.