'Veel parallellen PVV en fascisme'

AMSTERDAM - Fascisme!, zo werd tot voor kort geroepen bij de geringste kritiek op immigranten. Maar tegenwoordig is het politiek-correcte denken van kleur verschoten, zegt filosoof Rob Riemen.

Actievoerders hebben een rouwkrans gelegd op het grondwetbankje op de Hofplaats. Beeld anp

Geert Wilders mag vooral geen fascist worden genoemd, hoewel zijn stijl en ideeën onmiskenbaar doen denken aan het vooroorlogs fascisme. Hij exploiteert het ressentiment onder de bevolking, wijst vreemdelingen aan als zondebok en keert zich tegen 'de elite' en alles wat intellectueel, kosmopolitisch of anderszins afwijkend van 'het volk' is, schrijft Riemen in zijn pamflet De eeuwige terugkeer van het fascisme dat donderdag verschijnt.

Nexus
Rob Riemen is directeur van het Nexus Instituut, een culturele denktank die prestigieuze conferenties over kunst, cultuur en filosofie organiseert. Vorig jaar publiceerde hij een succesvol boek Adel van geest, een pleidooi voor geestelijke waarden als wapen tegen vervlakking, zielloos consumentisme en nihilisme.

Is het nuttig om Wilders een fascist te noemen? Het debat over immigratie is jarenlang belemmerd door zulke associaties.
'Dat klopt. Maar toen werd fascisme als scheldwoord gebruikt. Ik gebruik de term om het populisme beter te begrijpen. Welke culturele geschiedenis zit er achter de beweging van Wilders? Dan zie ik veel parallellen met het fascisme. Je moet dan niet zozeer kijken naar de manier waarop het fascisme is geëindigd, met Auschwitz, maar naar de manier waarop het begonnen is, als populistische beweging die macht greep.'

Reactie
Je kunt de opkomst van het populisme toch ook zien als een reactie op heel reële problemen rond immigratie en criminaliteit?
'Natuurlijk zijn dat problemen, maar het zijn deelproblemen. Bovendien zitten de meeste moslims in de Randstad, terwijl Wilders ook hoog scoort in Limburg. Het is een oude techniek van het fascisme om een zondebok te zoeken: het komt altijd door hen, hen, hen!
'Het debat over de regeringsverklaring was genant. Het ging alleen over de thema's van Wilders. Niet over problemen die veel urgenter zijn: de financiële crisis, de milieucrisis, de algehele crisis van onze beschaving.'

Het fascisme was een massabeweging: de leden marcheerden in uniform achter het vaandel aan. Het populisme is juist gefragmenteerd: de aanhangers sturen achter hun pc boze berichten de wereld in.

Vaandels
'Uniformen en vaandels waren de verschijningsvorm van het fascisme na de Eerste Wereldoorlog. Nu hebben we een ander soort maatschappij. Er is een ander type massamens ontstaan, dat niet in rationaliteit gelooft, dat zichzelf niet wil verheffen. Een verwend, agressief mensentype dat anderen de schuld geeft als het tegen zit.'
In zijn pamflet citeert Riemen ruimhartig uit het werk van merendeels vooroorlogse denkers als José Ortega y Gasset, Thomas Mann, Paul Valéry, Menno ter Braak en Max Scheler. Zij wezen op de schaduwzijden van een samenleving waarin gelijkheid de hoogste waarde was.

De Duitse filosoof Max Scheler constateerde al in 1912 dat elite een scheldwoord werd. Zo gauw het idee ontstaat dat andere 'gelijken' meer hebben, groeit een wrok die geëxploiteerd kan worden door een demagogisch leider. In de jaren dertig zou essayist Menno ter Braak een soortgelijke analyse loslaten op het nationaal-socialisme als rancuneleer.

Verheffing
Zo'n samenleving is niet meer geïnteresseerd in geestelijke waarden en verheffing, aldus Riemen, maar beweegt zich juist in neerwaartse richting. De kwaliteit van het onderwijs daalt, omdat 'iedereen' moet kunnen studeren, de rancune richt zich tegen alle kunst die 'moeilijk' is.

Riemen vindt dat de elites zich moeten oprichten, zich sterk moeten maken voor cultuur en geestelijke waarden. 'Het streven naar verheffing is fundamenteel voor de geschiedenis van onze beschaving. Maar de elites hebben dat losgelaten.'

Er wordt toch ook helemaal niet meer naar de elites geluisterd?
'Juist in een democratische samenleving heb je elites nodig die het voorbeeld geven. Maar de zakenelite is ontmaskerd. De intellectuele elite relativeert zichzelf, de media-elite wil vooral verkopen. En de politieke elite mist idealen en loopt achter Maurice de Hond aan.'
Radicale moslims zijn juist de fascisten, zegt Wilders.

'Er is geen enkele godsdienst zonder fundamentalistische stroming. In Amerika heb je christelijke fundamentalisten die bommen leggen bij abortusklinieken. Maar het is onzin om een hele godsdienst over een kam te scheren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.