'Tilder kwam terecht in de fuik van een oorlog'

Hij was een beroepssoldaat, zegt kunstenaar Ron Sluik (39), geen rechts-radicaal. En militair zijn, 'daar is niks mis mee'. Maar het klopt ook niet wat zijn familie zegt, voegt collega Reinier Kurpershoek (40) toe: dat hij iets wilde doen aan de oorlogsmisdaden die de Kroaten voor zijn ogen pleegden....

Die video, dat is de opname van een verhoor door drie Serviërs van Johan Tilder, de voormalige Nederlandse beroepsmilitair die in 1991 dienst nam in het leger van Kroatië. De beelden stammen uit het voorjaar van 1994. Enkele maanden daarvoor had Tilder meegewerkt aan de etnische zuivering van de Krajina-regio in Bosnië-Herzegovina. Tilder werd enkele dagen na het verhoor 'op de vlucht' doodgeschoten door de Serviërs.

Delen van het verhoor werden uitgezonden door de Bosnisch-Servische televisie.

Het was ongetwijfeld propagandamateriaal, zegt het duo Sluik-Kurpershoek. Misschien wilden de Serviërs het wel naar het Joegoslavië-Tribunaal sturen. Maar het is ook een historisch document, dat het waard is om goed naar te kijken.

De kunstenaars kregen de video van een Nederlandse journalist. Toen besloten ze de opname, spaarzaam omlijst met eigen beelden, geluiden en teksten, een week lang in zijn geheel te vertonen in zaaltjes in het land. Vanavond in de Balie in Amsterdam is de eerste voorstelling.

Het is een lange zit. De video duurt tweeënhalf uur. Maar 'de saaiheid is zijn kracht', zegt Kurpershoek. Sluik: 'De lengte is nodig om je als kijker met Tilder te identificeren.' En Kurpershoek weer: 'Het was een hele open jongen, helemaal geen F-side type of zo. Dat is het bizarre.'

Een blonde jongen met grote ogen zit op de video achter een tafeltje. Een stem vraagt: 'Wat heb je gezien, ik geloof dat ik het niet helemaal goed heb begrepen, die ploeg, wat heeft die gedaan?'

Tilder: 'Ik zag beneden in de kelder dat Toni Stadinovic en Boris Dimitrovic een geweer richtten op de kinderen en de man en ik zag dat Misko Peti de kleren uittrok van de vrouw.' (...)

Ondervrager: 'Heb je gezien dat Misko Peti de vrouw heeft verkracht?'

Tilder: 'Nee, ik zag dat hij zin had de vrouw te verkrachten en ik ben teruggegaan naar Rajcevici.'

Schuldig, medeplichtig, of het beste wat hij onder die omstandigheden kon doen? Sluik en Kurpershoek willen het niet zeggen. Sluik: 'Hij is terechtgekomen in de fuik van een oorlog die net even anders is dan je als nette Nederlandse soldaat zou verwachten.'

Kurpershoek: 'Het is een draaikolk die hem naar beneden zoog. Dat hoor je hem ook langzaam toegeven.'

Tilder zegt, op de vraag of hij weet dat hij oorlogsmisdaden heeft gezien: 'Dat is voor mij als Nederlandse beroepssoldaat niet oké, dat is niet normaal, dat is genocide, dat is tegen de Geneefse conventie, maar voor de Kroaten is dat normaal, meneer.'

En zo verdwijnen zwart en wit en wordt alles grijs, zeggen Sluik en Kurpershoek. De video geeft geen antwoord op de vraag wie goed is en wie slecht, maar roept alleen maar meer vragen op. Kurpershoek is nog steeds verbijsterd als hij naar de beelden kijkt. 'Je vraagt je steeds weer af: hoe is het toch in godsnaam mogelijk dat dit gebeurt?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.