'Tien voor scriptie over PVV schaadt universiteit'

Het etiketteren van de PVV als fascistisch is misplaatst, werkt averechts en ontneemt de blik op wat de PVV wel is. Dat beweert historicus Jan Dirk Snel.

© ANP. Geert Wilders op de verkiezingsavond van de PVV. 8 juni 2010.

Vrijdag was het weer eens zover. Aan de Universiteit van Tilburg hadden twee docenten aan een bachelor's thesis met de lapidaire conclusie dat de PVV een fascistische partij is en Geert Wilders een fascist, een tien toegekend. Ophef en verontwaardiging natuurlijk. Het ging om een werkje van ruim twintigduizend woorden verspreid over 64 pagina's getiteld Prototypical Fascism in Contemporary Dutch Politics van student Henk Bovekerk.

De opzet is simpel. Bovekerk neemt de stelling van Rob Riemen in diens pamflet De eeuwige terugkeer van het fascisme (2010) dat Geert Wilders en zijn beweging 'het prototype van hedendaags fascisme' zijn, tot uitgangspunt, concludeert dat Riemen dat onvoldoende onderbouwt, pakt het boek The Anatomy of Fascism (2004) van Robert O. Paxton (1932) erbij, ontleent daaraan een aantal kenmerken van wat fascisme zou zijn, beschrijft vervolgens een aantal standpunten van Geert Wilders, Martin Bosma en de PVV, typeert die en concludeert dat die typeringen voldoen aan de omschrijvingen van Paxton.

Vergezocht
En klaar is Kees. Erg veel literatuur wordt niet gebruikt. De scriptie is één lang toewerken naar een stelling die aan het begin al wordt verklapt. Van een open vraagstelling is geen sprake. Bovekerk gaat omslachtig te werk door de vijf stadia die enkele fascistische bewegingen volgens Paxton doormaakten (alleen de NSDAP bereikte trouwens het vijfde van radicalisering) en die je op willekeurig elke succesvolle partij zou kunnen toepassen, uitvoerig te beschrijven. Zonder concrete invulling heb je daar niets aan, maar Bovekerk vat Riemens typering 'prototype' niet op als volledig voorbeeld, maar in temporele zin: alsof het om een eerste stadium zou gaan. Nogal vergezocht.

In het laatste, derde hoofdstuk wordt de onderbouwing geleverd. De PVV is nationalistisch, racistisch, koestert een manicheïsch wereldbeeld, wil mensen (moslims, de islam) uitsluiten, demoniseert links systematisch, vermijdt het intellectuele debat en doet meer een beroep op emoties dan op de rede en focust meer op mediapresentie dan op argumentatie, voert kortom een politiek van de esthetiek. En dat is gezamenlijk voldoende voor de conclusie dat Geert Wilders en de PVV fascistisch zijn. En daarbij zou de PVV ook nog eens ver voorbij het prototypestadium zijn en inmiddels de 'selling model of contemporary fascism' vormen, als u weet wat dat is. Het materiaal dat deze typeringen onderbouwt, is niet meer dan wat elke krantenlezer al kent. Over de PVV bevat het werkstuk niets nieuws.

Op zich zijn diverse typeringen herkenbaar, maar soms gaat Bovekerk wel erg kort door de bocht. Als Wilders schrijft dat wat hem betreft iedereen die zich aan de Nederlandse wetten houdt, welkom is, 'ongeacht religie, ras of seksuele voorkeur', voert Bovekerk dat al op als blijk van racisme, omdat rassen niet zouden bestaan. Ik vrees dat artikel 1 van de Nederlandse Grondwet waarin discriminatie door de staat op grond van onder meer ras niet is toegestaan, dan ook racistisch is. Daarna definieert Bovekerk hetzelfde woord nog eens zo ruim als groepsaanduiding, dat hij opnieuw de betekenis mist: dat uiterlijke groepskenmerken niet meetellen.

Obsessieve preoccupatie
Ik vermoed dat ook mensen die de typeringen op zich niet al te overdreven achten, in het samenstel toch niet onmiddellijk een definitie van fascisme herkennen. Paxton eiste wel wat meer: 'Fascisme is', definieerde hij, 'een vorm van politiek gedrag dat gekenmerkt wordt door een obsessieve preoccupatie met het verval van de gemeenschap, vernedering of slachtofferschap en met een compenserende cultus van eenheid, energie en zuiverheid, waarin een massapartij van toegewijde nationalistische militanten, werkend in ongemakkelijke maar effectieve samenwerking met traditionele elites, afstand doet van democratische vrijheden en door middel van verlossend geweld en zonder ethische of juridische beperkingen doelen nastreeft van interne zuivering en externe expansie.'

Het grootste deel is op de PVV niet van toepassing: dat is helemaal geen massabeweging, de partij wil democratie en vrijheid in het algemeen behouden - maar wel enkele grondrechten aan moslims onthouden - en van verlossend geweld is al helemaal geen sprake. Bovekerk erkent dat laatste wel, maar meent dat Paxton geweld wel als belangrijk, maar niet als noodzakelijk kenmerk ziet.

Problematischer voor Bovekerk is dat Paxton zijn conclusie zelf zeker niet zou delen. Na een bespreking van een groot aantal nieuwrechtse moderne bewegingen als die van Le Pen en Haider, merkt hij op dat de omstandigheden in het naoorlogse Europa zo anders zijn dat er geen serieuze mogelijkheden zijn voor partijen die openlijk met klassiek fascisme verbonden zijn. Paxton zou de PVV nooit fascistisch noemen, dat is wel duidelijk.

Nieuw inzicht?
Dat je bij de PVV eerder enige gelijkenissen met het fascisme dan met het communisme ziet, dat lijkt me helder. Het lijkt me ook niet erg als mensen academisch overeenkomsten én verschillen in kaart proberen te brengen, maar je vraagt je af wat Bovekerks conclusie dat de PVV fascistisch zou zijn, nu aan inzicht oplevert. Kunnen we de partij daardoor beter met andere vergelijken? En met welke dan? Bovekerk betoogt dat we bij fascisme niet onmiddellijk aan Hitler en Mussolini moeten denken, maar het punt lijkt me dat iedereen dat nou wel doet en Paxton allereerst (waarbij hij nazisme en fascisme op één hoop gooit). En het lijkt me dat vrijwel iedereen bij fascisme wel degelijk aan massaliteit, militarisme, antidemocratische gezindheid en geweldsverheerlijking denkt. Maar als je dat niet moet doen, wat blijft er dan aan nieuw inzicht over?

Beter kun je de PVV zakelijk benaderen. Beschrijf hoe de partij bepaalde grondrechten voor sommigen aan wil tasten, hoe ze de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht bedreigt en benoem dat nauwkeurig. Als algemeen label is populisme genoeg. Ondanks enkele antistaatsrechtelijke standpunten en voor met name moslims grievende uitingen, is de PVV eerder een toonbeeld van moderniteit. De partij kent geen leden, brengt totaal geen massa's op de been, maar richt zich juist op de individualistische tv-kijker die zich niet zo met politiek bezighoudt. Het gaat om reclame en aandachttrekkerij in een geordende maatschappij. Ook al is de partij intern niet democratisch, in haar optreden vormt ze eerder een uiting van egalitair bevrijdingsliberalisme. Het is niet voor niets dat het grote voorbeeld uit Denemarken komt, een land dat bekend staat om zijn grote geluk. 'Getting to Denmark', is volgens Francis Fukuyama het grote mondiale streven.

Van alles mis

Wie de PVV in termen van een fascistisch verleden beziet, miskent het hedendaagse karakter dat bij de communicatietechnologie en de gehechtheid aan de verzorgingsstaat hoort. Juist de moderne vrijheden en sociale verworvenheden wil men handhaven. En daarbij schreeuwt men vaak meer dan dat men echt iets probeert te bereiken. Het onfatsoen valt voldoende in het oog. Denk aan het Kamerlid dat een collega een Pol Pot-aanhanger noemde, denk aan Wilders herhaalde schelden - onlangs nog op de 'Partij van de Arabieren' en zijn tweet ('Op de KU in T zijn ze allemaal Stapel') over deze zaak - denk vooral ook aan zijn onbeschofte optreden bij de algemene beschouwingen. Het keerpunt is daarmee wel bereikt: niemand had het daarna nog over het voorstel over een minarettenreferendum. De PVV zal nooit meer bij nieuwe coalitievorming betrokken worden.

Er is van alles mis met de PVV, maar dat kun je concreet en nauwkeurig benoemen. Een algemeen etiket dat volkomen misplaatst is, levert geen inzicht op en genereert juist eerder sympathie. Maar het werkt niet alleen averechts, het ontneemt vooral de blik op wat de PVV wel is. De twee Tilburgse docenten, Jan Jaap de Ruiter en Jan Blommaert, hebben met hun beoordeling niet alleen de student in een vervelend parket gebracht, maar ook hun eigen reputatie en die van hun universiteit geschaad - en de samenleving een slechte dienst bewezen.

Jan Dirk Snel is historicus.

 Er is van alles mis met de PVV, maar dat kun je concreet en nauwkeurig benoemen  
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.