'The Hole gaat over spelen met macht én spelen met zwaartekracht'

Onze gids deze week

Zijn werk wordt wereldwijd door topgezelschappen uitgevoerd en zijn bewegingsstijl wereldwijd beoefend. De Israëlische choreograaf Ohad Naharin, even in Den Haag voor zijn bejubelde voorstelling The Hole, deelt zijn inspiratiebronnen.

'Een spiegel verpest de ziel van de gebruiker.' Foto Els Zweerink.

We zitten in een kamertje in de nok van het Lucent Danstheater, aan het Haagse Spui. Of althans, in dat wat aan dansstudio's en kantoren nog overeind staat, in de immense bouwput waaruit over twee jaar het betwiste Cultuurpaleis moet herrijzen. De drilboren maken overuren en de ruiten trillen ritmisch mee. Ohad Naharin (65) wijst naar de bedrijvigheid beneden. 'Zie je de patronen van heftrucks en graafmachines? Net een choreografie', zegt de man die de internationale danswereld al dertig jaar aan zijn voeten weet, vanwege een oeuvre vol zinderende, zinnelijke dansstukken. Een choreograaf, zo zegt een danser in de in oktober door Avrotros uitgezonden documentaire Mr. Gaga van regisseur Tomer Heymann, 'die het publiek zelfs weet te hypnotiseren met een rij'. Meestal laat Naharin zo'n rij dansers vervolgens als één organisme naar voren stuiven, uit elkaar ploffen of tegen de aarde smakken. In zijn instinctieve dansstijl lijken dansers op grimmige soldaten in actie, met confrontaties vol bruusk afgebroken bewegingen. Evenzogoed kunnen ze kalme kameraden worden, in een oase van tedere verbroedering.

In zijn werk echoot het mijnenveld van de Israëlische geschiedenis, al zal hij zelf zijn choreografieën nooit of te nimmer politiek duiden. Wel zegt hij: 'Het slepende conflict in dit land vol racisten, onderdrukkers en fanatici beïnvloedt iedereen. Mij ook.' Dat Trump heeft besloten Jeruzalem te erkennen als hoofdstad van Israël, irriteert hem: 'Het is een zoveelste bladzijde in het boek vol Trump-stupiditeiten. Hij maalt niet om het geweld dat hij hiermee bevordert en de slachtoffers die hierdoor vallen.'

Naharin zwaait ruim een kwart eeuw de scepter over de vermaarde groep Batsheva in Tel Aviv, opgericht in 1964 door danslegende Martha Graham en barones Batsheva de Rotschild. Zijn werk staat wereldwijd bij topgezelschappen op het repertoire, van Canada tot Australië, van Cuba tot Denemarken en van Amerika tot Frankrijk. En in Nederland.

Cv

1952 Geboren in Kibboetz Mizra
1972 Lid van de Israël Army Entertainment Unit
1973 Maakt in het leger de Jom Kipoer Oorlog (Oktoberoorlog) mee
1974 Begint met dansen bij de opleiding van Batsheva Dance Company
1975 Wordt door Martha Graham naar New York gehaald
1976 Opleiding aan School of American Ballet en Juilliard School
1978 Trouwt zijn eerste vrouw, danseres Mari Kajiwara
1990 Wordt artistiek leider van de Batsheva Dance Company
1998 Wordt in Frankrijk onderscheiden als Chevalier de l'Ordre des Arts et des Lettres
2001 Zijn vrouw Mari overlijdt op 50-jarige leeftijd aan kanker
2005 Ontvangt de Israël Prijs voor dans
2009 Geboorte van dochter Noga
2015 Trouwt in Japan met Eri Nakamura, de moeder van Noga
Ohad Naharin woont in Tel Aviv

Vijf dagen is Naharin in Den Haag, om dansers van het NDT1 te helpen bij het instuderen van zijn bejubelde locatievoorstelling The Hole, in 2013 gemaakt voor Batsheva. Als enige gezelschap ter wereld mag Nederlands Dans Theater het stuk buiten Israël opvoeren. Van 8 februari tot 11 maart is The Hole te zien in achtereenvolgens Den Haag, Heerlen en Amsterdam. Het verhoogde podium met daarboven een verlaagd buizenstelsel - het zogenoemde grid voor kabels en lichtspots - is technisch een uitdaging: dansers moeten er als hagedissen aan kunnen kleven, slingeren en klauteren.

Curieus genoeg noemt Naharin de bouwoverlast rond het Lucent Danstheater de reden dat Nederlands Dans Theater zijn toestemming kreeg voor een nieuwe versie van The Hole. 'Ik heb altijd gezegd: wanneer mensen The Hole willen zien, moeten ze naar Israël komen. Het is extreem locatiegebonden. De speciale constructie en de daarvoor benodigde kennis zijn te gecompliceerd voor buitenlandse tournees. Maar toen ik hoorde dat het Lucent Danstheater werd gesloopt, behalve het podium en de studio's, zag ik mogelijkheden The Hole te hernieuwen. Het kan hier tijdens de verbouwing in première gaan. Een zaal met stoelen is niet nodig. Het publiek zit op het podium.'

In Israël maakte Naharin een strikte scheiding tussen een mannelijke en een vrouwelijke versie van The Hole. Nu overweegt hij een gemengde cast. Niet vanwege de discussie over genderneutraliteit. 'Dans overstijgt van nature het geslacht', zegt de choreograaf in wiens werk fysieke verschillen tussen mannen en vrouwen nauwelijks tellen. 'The Hole gaat niet over mannen versus vrouwen maar over de Pigs versus de Shoshana's, twee groepen, ik noem ze varkens en rozen, die halverwege van machtspositie wisselen.'

In het origineel tellen de Pigs hardop in het Hebreeuws, de Shoshana's in het Arabisch. Daar moet hij nog een oplossing voor zoeken. Als de NDT-dansers in het Engels tellen, ontbreekt de geladen connotatie. 'The Hole gaat over spelen met macht én spelen met zwaartekracht', zegt hij. Zijn repetitieruimten noemt hij steevast playgrounds. Repeteren is voor hem spelen. Al kan het er daarbij hard aan toegaan. Naharin herhaalt met gemak driehonderd keer 'nee', wanneer een danser een val repeteert. Tot het de 301ste keer wel naar zijn zin is. Vanuit de coulissen roept hij 'Ik verveel me!' naar zenuwachtige dansers, om hen boven hun niveau uit te laten stijgen. Een aanmoediging formuleert hij als: 'Belazer mij niet, mijn leven hangt van jullie af.' Toch is hij zachter geworden, zegt hij. 'Misschien omdat ik nu zelf een dochter heb, Noga.'

Hij vindt het lastig te kiezen uit zijn duizenden inspiratiebronnen. 'Help, zo veel invloeden.'

Ohad Naharin. Foto Els Zweerink.

1. Leermethode: kopiëren

Naharin gelooft in de kunst van het kopiëren en het verlangen van iemand te leren. Als kind oefende hij net zo lang op de handtekening van zijn vader (acteur en psycholoog, gespecialiseerd in psychodrama) tot hij die exact kon imiteren. 'Ik kan 'm nog. Mijn vader had een prachtig handschrift.'


Dertig jaar geleden maakte Naharin in Beijing een choreografie gebaseerd op Chinese kalligrafie en poëzie. Bij een voorstelling zaten vierhonderd Chinese kalligrafie-studenten. 'Die doen decennialang niets anders dan kopiëren. Daardoor ontwikkelen ze een perfecte techniek. Natuurlijk extreem conservatief, zo'n levenslange herhaling maakt depressief. Maar creativiteit is wel gebaseerd op vaardigheden, niet op controleverlies. Vaardigheden geven je moed. Goed leren kopiëren verschaft je techniek. En die moet je eerst ontwikkelen om er vrij mee te kunnen spelen.'


Spiegels zijn in Naharins dansstudio's verboden. 'Een spiegel verpest de ziel van de gebruiker. Je kijkt naar jezelf in plaats van naar de wereld. Je leraar is je spiegel.' Hij gebruikt daarom de term kagami: spiegel in het Japans en tevens 'imiteer je meester'.

'Ik kan de handtekening van mijn vader nog exact imiteren. Goed leren kopiëren verschaft je techniek.' Foto Els Zweerink

2. Bewegen: spelen met zwaartekracht

Vallen. Bijna vallen. Achterover hellen. Bezwijken. De grond net (niet) raken. Neersmakken. Terugveren. Platgaan. Zo rondtollen dat het lijkt alsof je achterwaarts omkiept maar je gebogen torso toch wordt gedragen door de zwaartekracht. 'Je moet je bewustzijn volledig openstellen voor de ruimte om je heen, 360 graden, en voor de invloed van de zwaartekracht op elke molecuul in je lijf. Dan kun je met je vlees al je botten in elke positie bij elkaar houden', beweert hij.

Dit vormt de kern van de door hem ontwikkelde, wereldwijd beoefende bewegingsstijl Gaga. Actrice Natalie Portman, die de hoofdrol speelde in Black Swan, zweert erbij. Ze kwam voor zijn workshops naar Israël.

Vijfendertig jaar geleden bemerkte Naharin na een optreden dat zijn been gevoelloos bleef. 'Onherstelbare schade aan de zenuwen', oordeelden artsen. Na een rugoperatie voorspelden ze hem moeite met lopen, laat staan met dansen. Hij dacht er het zijne van, luisterde naar zijn lijf en daagde zijn ruggegraat uit. Stapje voor stapje ontwikkelde hij Gaga. Naharin knoeit wat koffie. 'Kijk dit plasje spreidt zich uit. Maar behoudt samenhang. Zo ervaar je je lichaam als je Gaga doet.' Benader de zwaartekracht eens anders dan slechts als verticale beweging naar de aarde gericht, wil hij maar zeggen.

'Je moet je bewustzijn volledig openstellen voor de invloed van de zwaartekracht op elke molecuul in je lijf.'

3. Leermethode: schatten

'Het precies inschatten van tijd, muziek, temperatuur, hoeveelheden, afstanden en aantallen is mijn obsessie. Ik schat alles voortdurend en check hoe dicht ik erbij zit. Het aantal verdiepingen van dit gebouw, het aantal tegels op een toiletvloer, het aantal grooves in een ritme. Tijdens het tandenpoetsen probeer ik net vóór het 30-secondenzoemertje van mijn elektrische tandenborstel van positie te wisselen. Als ik goed zit, is mijn dag top.

'Door juist te schatten ontwikkel je je gevoel voor tijd en ruimte. En choreograferen is niets anders dan het indelen van tijd en ruimte.'

4. Choreografe: Gina Buntz

'Ik ontmoette haar in New York, nadat ik na tien maanden was weggestuurd als danser bij de Martha Graham Company. Van Gina heb ik zo veel geleerd. Over efficiënt bewegen, emoties gieten in heldere vormen, onszelf niet te serieus nemen. We betrokken elkaar bij onze eerste pogingen tot choreografie. Ik kwam uit de conventionele hoek, hield vast aan techniek: Maurice Béjart, Batsheva, Graham.

'Zij was volledig vrij in haar expressie. Verschool zich achter geen enkele methode. We hebben een jaar samengewerkt - het heeft mij voor altijd beïnvloed.' In de documentaire Mr. Gaga roemt Buntz Naharins 'vrouwelijke energie en mediterrane ruggegraat. Pezig, vloeiend, slangachtig maar ook sterk en gearticuleerd. Geen natte deegsliert.'

'Van Gina heb ik zo veel geleerd. Over efficiënt bewegen, emoties gieten in heldere vormen, onszelf niet te serieus nemen.'

5. Hobby: wachten

Terwijl de verslaggever een kwartier te laat is door drukte op de weg, vult Naharin de tijd met het lezen van Rester vivant van Michel Houellebecq, in het Hebreeuws. Hij vindt het oprecht prettig wanneer mensen te laat komen. 'Wachten is mijn hobby', zegt hij zonder een spoor van ironie. 'Ik ben zelf altijd te vroeg. Dan kan ik mijmeren, mediteren, staren, mijn ego laten varen, aandacht geven aan details, gebaartjes.'

6. Behoefte: slaap

'Het lichaam heeft slaap nodig, meer dan water. Ik slaap slecht. Zolang ik mij herinner word ik iedere ochtend om vijf uur wakker. Mijn brein komt te weinig tot rust. Daarom dagdroom ik veel. Van melatonine krijg ik nachtmerries, dat gebruik ik niet. Ik val vooral even in slaap wanneer ik mijn dochter naar bed breng. Ik begin al te dromen terwijl ik haar voorlees. Ga ik langzaam raaskallen.'

'Ik slaap slecht. Ik val vooral even in slaap wanneer ik mijn dochter naar bed breng.'

7. Opslagmedium: huid

'De huid heeft een geweldig geheugen en is ontzettend belangrijk omdat er zo veel informatie in wordt opgeslagen. Sensaties over onze omgeving, over de afstand tot dingen. Je kunt de zon op je huid voelen, ook al staat hij duizenden kilometers ver weg. Ik leer dansers het geheugen van hun huid te ontwikkelen. Textuur, temperatuur, energie, flow, afstand tot dingen, alles kun je erin opslaan.'

8. Hulpmiddel: bril

'Ik was 30 toen een opticien zei dat ik een bril nodig had. Ik weigerde. Maar toen ik toch een bril testte bij een voorstelling, zag ik geweldige details. De correctie door mijn bril is gering, het effect is groots. Ik zou het iedereen aanraden. Alleen in de auto wil ik geen bril op, ik wil mijn ogen niet focussen maar laten ronddwalen. In de stad doe ik alles per fiets, maar ik rijd graag naar Galilea in het noorden van Israël. Toen ik vijftien jaar geleden mijn rijbewijs moest vernieuwen, wilde ik per se geen vinkje bij 'bril noodzakelijk'. Ik ben vier opticiens afgefietst, ik faalde bij de eerste ogentest, maar na de laatste kende ik de poster uit mijn hoofd. Daarom mag ik zonder bril rijden.'

Foto Els Zweerink

9. Motto: Stel je open voor extremen

'Dit houd ik mijn dansers altijd voor tijdens repetities. Dansers verbergen zich graag achter een geweldige techniek en een veelheid aan stijlen en stappen. Ik wil dat ze zich openstellen voor extreme gevoelens. Ze moeten nieuwsgierig zijn naar woede, paranoia, sensualiteit, angst, verdriet. Daarom overstuur en minimaliseer ik graag tijdens repetities. In alle extremen moeten ze zichtbaar zijn.'

Naharin verwijst naar een traumatische ervaring uit zijn jeugd. Tot zijn vijfde groeide hij op in een kibboets, volkomen gelukkig. 'Ik zag mijn ouders drie uur per dag en de rest van de tijd wist ik mij omringd door kinderen. Maar toen mijn ouders plotseling de kibboets verlieten, was ik van het ene op het andere moment al mijn vriendjes kwijt. Dat gevoel van plotseling verlies heeft mij sterk getekend. Het kwam in alle hevigheid terug toen ik in het Israëlische leger zat en twee goede vrienden verloor tijdens de Jom Kipoeroorlog, de Oktoberoorlog in 1973. Beiden werden 21. Ik kan het verlies nog steeds voelen. Ik gebruik het vaak in mijn werk. Het verlies naar boven halen helpt mij te creëren, als mens, niet alleen als choreograaf.'

'Toen mijn ouders plotseling de kibboets verlieten, was ik van het ene op het andere moment al mijn vriendjes kwijt.' Foto getty

10. Vrouw: zijn Japans-Amerikaanse echtgenote Eri Nakamura (33)

'Ik maakte een choreografie voor Les Grands Ballets Canadiens de Montréal en zag haar dansen. Een prachtige klassieke balletdanser, maar ze hield haar ogen voortdurend naar de vloer gericht. Luister je wel naar mij?, vroeg ik. Op de laatste dag zei ze: natuurlijk. Ik ontmoette haar weer toen ze met een vriendin naar Israël kwam om het land te zien. Het begon te broeien. Maar pas in Parijs, tien jaar geleden, werden we geliefden. We zijn in Japan getrouwd. Mijn leven is zo veel beter geworden door haar. Ze is mooi, empathisch, persoonlijk, humoristisch en explosief. Ze is een fantastische moeder voor Noga, ze respecteert mijn verlangen om alleen te zijn. Bovendien is ze nog steeds een geweldige danseres. En ze ontwerpt de kostuums voor mijn werk.'

The Hole door Nederlands Dans Theater I is te zien van 8 t/m 17 februari in het Lucent Danstheater, Den Haag, 22 t/m 25 februari in Parkstad Limburg Theaters, Heerlen en 6 t/m 11 maart in Stadsschouwburg Amsterdam.

'We zijn in Japan getrouwd. Mijn leven is zo veel beter geworden door haar. Ze is mooi, empathisch, persoonlijk, humoristisch en explosief.'
Meer over