‘Schrappen referendum is stap richting ondergang van politiek systeem’

DigiD kan referendum redden

Schaf het referendum niet af, zegt opiniepeiler De Hond, maar pas het aan. Met een hoge opkomst drempel, stemmen via DigiD en een bindende uitslag heeft de kiezer écht invloed. 'Anders gaat dit systeem ten onder.'

Het tellen van de Wiv-referendumstemmen, vorige week in Amsterdam. Volgens De Hond is stemmen via DigiD makkelijker. Beeld Els Zweerink

‘Vraag je nog eens af wat het betekent om volksvertegenwoordiger te zijn’, zo luidt de oproep van opiniepeiler Maurice de Hond aan de leden van de Eerste Kamer. De senaat beslist de komende weken over het voortbestaan van de referendumwet. Het afschaffen van het referendum is een volgende stap richting het naderende faillissement van het huidige politiek bestel, is de heilige overtuiging van De Hond. Hij biedt een uitweg: een plan voor een beter referendum.

Zoals de kaarten in het parlement nu zijn geschud, ziet het ernaar uit dat het referendum over de inlichtingenwet (de Wiv) voorlopig het laatste was. De coalitie stemde in de Tweede Kamer het referendum weg en heeft ook in de Eerste Kamer een krappe meerderheid. Vorige week woensdag bracht 49,5 procent van de kiezers een stem uit tegen de Wiv, 46,5 procent was voor, zo bleek uit de uitslagen van de lokale stembureaus. De Kiesraad maakt vandaag officieel de uitslag bekend.

Kajsa Ollongren, minister van Binnenlandse Zaken, staat sinds het Wiv-referendum voor twee opgaven: een antwoord formuleren op het nee van de kiezer en tegelijkertijd haar intrekkingswet door de Eerste Kamer loodsen. Maurice de Hond, Nederlands meest ervaren en uitgesproken opiniepeiler, is over beide kwesties somber gestemd.

‘De regering zal reageren op het Wiv-referendum zoals ze dat bij eerdere referenda steeds heeft gedaan: met een paar prevelementjes om een beetje uit te stralen dat ze toch rekening houden met wat de mensen willen. Zo’n halfbakken tegemoetkoming zal het proces dat al gaande is enkel versnellen. De uitslag van D66 bij de volgende Kamerverkiezingen staat al in de sterren geschreven. Dat wordt een afstraffing.’

Opiniepeiler Maurice de Hond pleit voor een andere opzet van het referendum. Beeld anp

Welk proces bedoelt u?

‘De grote tekortkoming van ons systeem – waarom het uiteindelijk ten onder zal gaan – is dat het op geen enkele manier is geënt op draagvlak voor besluitvorming. De kiezers geven een onvoorwaardelijk mandaat. Ze stemmen één keer, vervolgens hoeven politici vier jaar lang op geen enkele manier rekening te houden met wat de kiezer wilde of bedoelde. Je stemt Rutte of Samsom en je krijgt ze allebei. Zij zeggen: dat hebben jullie mogelijk gemaakt. Maar dat heb ik niet mogelijk gemaakt! Ik bedoelde iets heel anders.

‘De stijgende lijn van de lokale partijen is primair een afwijzing van ons landelijke politieke systeem. CDA en PvdA haalden hun laagste resultaat ooit, de VVD haalde het een-na-laagste resultaat in veertig jaa. Die partijen hebben niet in de gaten dat het kleed langzaam onder hun voeten wordt weggetrokken, want in Den Haag hoeven ze slechts tot 76 te tellen.

‘Het is wachten op een charismatisch persoon met een nieuwe beweging in het midden. Kijk naar Macron in Frankrijk en de Vijfsterrenbeweging in Italië. Zulke aardschokken gaan steeds vaker voorkomen. Wat denk je dat er in Duitsland gaat gebeuren na deze grote coalitie?

‘Ik roep weleens – ze zal het ongetwijfeld niet doen – wat als Linda de Mol de politiek in zou gaan? Met een common-sense-beweging, niet te progressief links, ook niet hard rechts op migratie. Zo’n beweging, met iemand zoals De Mol, zou zo veertig, vijftig, zestig zetels kunnen halen.’

De Eerste Kamer stemt binnenkort over de afschaffing van het referendum. Hoopt u dat een dissident opstaat in de coalitie?

‘Dat zou goed zijn. Dan doet de Eerste Kamer waarvoor zij bedoeld is, in plaats van als stemvee voor de coalitie te dienen. Als de senaat toch een referendummogelijkheid over het referendum wil, spreek dan meteen af dat de uitkomst bindend is. Maar mijn oproep is: schaf het referendum niet af, maar verbeter het. Die opkomstdrempel van 30 procent is belachelijk. En de archaïsche, ouderwetse manier van stemmen ook. Het kan gewoon digitaal, zonder dat je telkens miljoenen moet uitgeven aan stembureaus en stemmentellers.

‘Donderdag lever ik als expert input aan de staatscommissie van Johan Remkes (die zich buigt over vernieuwing van het politiek bestel, conclusies volgen in het najaar, red.) Ik stel voor om het werk van de commissie te staken tot de Eerste Kamer zich heeft uitgesproken. En als de senaat besluit om het referendum te schrappen, moet de commissie haar werkzaamheden uit protest geheel beëindigen.’

Hoe kan het referendum worden verbeterd?

‘De essentie van een referendum is: de kiezer corrigeert volksvertegenwoordigers wanneer zij hun mandaat niet goed gebruiken. De vraag is niet ‘voor of tegen’, maar is de meerderheid tegen? Ik stel dus ook een opkomstdrempel voor, een heel hoge. De helft plus één, dat is al snel zo’n vijf miljoen kiezers die moeten aangeven dat ze tegen zijn. Alleen dan wordt een besluit afgewezen. Bij minder niet. Dan zal iedereen tevreden zijn.’

Een interessant voorstel, maar een bindend referendum is politiek niet haalbaar.

‘Ik heb niet de illusie dat het systeem zich van binnenuit zal vernieuwen. Maar ik hoop dat wanneer de nood echt aan de man is en verandering onvermijdelijk, dit idee wordt meegenomen. In 1848 stemde koning Willem II in met de voorstellen van Thorbecke omdat hij zag dat in Berlijn en Parijs revoluties waren uitgebroken.’

Het referendum volgens De Hond

Nadat Tweede en Eerste Kamer een wet hebben aangenomen, hebben burgers een maand de tijd om 500 duizend handtekeningen te verzamelen. Mensen kunnen de petitie tekenen via DigiD en via hun gemeente.

Het daaropvolgende referendum – mits genoeg steunbetuigingen zijn opgehaald – is een petitie tegen de wet. De kiezer kan enkel tegen stemmen. De volksraadpleging heeft als doel duidelijk te maken of een meerderheid van de Nederlanders vindt dat het besluit van de volksvertegenwoordigers niet de mening van de kiezer vertegenwoordigt.

Stemmen vindt plaats gedurende een periode van twee weken en kan digitaal via DigiD of het gemeenteloket. De tussenstand wordt dagelijks bekendgemaakt.

Het afwijzende advies is geldig en bindend wanneer meer dan de helft van de kiezers van de laatste Tweede Kamerverkiezingen haar stem heeft uitgebracht. (De helft plus één van de verkiezingen van 2017 is 5.258.021 stemmen.)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.