'Schitterend, hoe hij al die dominees op een hoop veegde'

In 1953 verscheen het eerste deel van de Volledige werken van Multatuli. Afgelopen zondag werd in Amsterdam het 25ste en laatste deel gepresenteerd....

HANS JALVINGH (78) pakt een ringbandje uit een rijtje van acht dat onder zijn bureau staat. Het register bij de Volledige werken dat hij heeft gemaakt. Meer dan achtduizend namen - zelfs 'E. Bayanolla, pakhuisopzichter,' staat erin, om maar iemand te noemen. De bezorgers van de Volledige werken hebben Jalvingh's register gebruikt bij het samenstellen van hun eigen register, dat in het deze week verschenen laatste deel is afgedrukt. Ook leverde Jalvingh een aanzienlijk aantal correcties.

'Ik heb de naam een pietje precies te zijn', gniffelt hij, en hij pakt als bewijs het ringbandje met correcties bij de delen 1 tot en met 23. Schrijven ze ergens Capadoce waar het Capadose moet zijn, staat er Goedonov in plaats van Godoenov (en dat bij Van Oorschot!), of zijn ze de eerste 'n' in 's Gravenzande vergeten. Van ieder deel heeft hij zo een hele lijst met fouten. 'Hans van den Bergh, die de laatste jaren verantwoordelijk is geweest voor de uitgave, zegt dan: ''Op zoveel duizend woorden zijn dat er nog niet eens zo veel'', maar daar ben ik het niet mee eens. En ik vind ze altijd - ik zie die dingen altijd heel scherp. Inderdaad', lacht hij, 'daaraan herken je de oud-belastingambtenaar.

'Ik ben nog lid van het Multatuligenootschap gemaakt door de beroemde Garmt Stuiveling zelf. Dat was pas in 1978, want ik werd nooit ergens lid van - niet van een vereniging, niet van een partij. Daar ben ik de man niet naar. Maar ik had altijd al een grote affiniteit gehad met het Multatuli-gebeuren, dus ik vond dat dit wel kon.

'Ik werd bestuurslid en penningmeester. Maar met dat laatste ben ik weer opgehouden toen er een conservator werd benoemd voor het museum. Dat brengt een hele extra administratie met zich mee. Het begon me te veel op een kantoorbaan te lijken, en ik was juist zo blij dat ik daar nou net van af was. Want ik ben altijd tegen mijn zin belastingambtenaar geweest. Van het eerste begin af had ik er een hekel aan. Maar ja, in de crisisjaren was je blij dat je met je mulo een baan kon vìnden, en dan nog wel bij de overheid. Dat was vast. Wat dat in die tijd betekende kunnen mensen nu zich niet voorstellen. Bij al die ellende die je om je heen zag was je blij met alles.

'Wat ik vreselijk vond, was, dat je om dat onnozele baantje dan ook nog heel erg onderdanig moest zijn. Ze schopten je er zó weer uit.

'Kunt u zich voorstellen dat je dan met bewondering kunt opkijken tegen zo'n figuur als Multatuli, die zich van niets en niemand iets aantrok? Schitterend vond ik het, hoe hij al die negentiende-eeuwse dominees en pastoors op een hoop veegde. Wat die man allemaal schreef in dat bekrompen Nederland van de vorige eeuw. Hoe hij dat durfde! In die tijd moet dat iets ontzaglijks geweest zijn. Zijn werk was zó heel anders dan de domineeslectuur van bijvoorbeeld zoiemand als Beets.

'In de jaren dertig kon iedereen die een beetje revolutionair was op mijn sympathie rekenen. Ik kom uit een gezin van vrijdenkers, in de geest van De Dageraad. Multatuli's vrijzinnige opvattingen spraken ons zeer aan. Het is jammer, dat dat gedachtengoed van Multatuli voor de huidige generatie niet meer belangrijk is. Tegenwoordig wordt hij bijna alleen nog maar beschouwd vanuit letterkundig oogpunt.

'Dat we nog altijd over hem praten is voor mij een bewijs dat hij wat te vertellen had. Hij is een onuitputtelijke bron van gespreksstof. Ik kan nog altijd in vervoering raken, als ik iets van hem lees.

'Eén keer ben ik echt onaangenaam getroffen door wat hij schreef. Dat was in een ingezonden stuk uit 1886. Daarin doet hij een scherpe aanval, een smerige aanval op de socialisten. Hij zegt daarin zoiets als - ik citeer nu maar losjes uit mijn hoofd: ''De ideeën van de socialisten komen mij voor onjuist te zijn.'' Omdat juist hij, Multatuli, dat zei legde dat een enorm gewicht in de schaal. De socialisten beschouwden hem immers als een soort voorman. Dat heeft de socialisten vast veel schade gedaan.

'Zondag ben ik naar de presentatie van de Volledige werken in Amsterdam geweest. Op het podium van de schouwburg hing dat bekende Sjaalmanportret van Mutatuli, meer dan levensgroot. Ik moet zeggen: Dat deed me toch wel wat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.