Opinie

'Schatten omvang PVV-aanhang blijft voor alle peilers lastig'

Opiniepeilers vinden het lastig de PVV-aanhang te schatten, maar bij de andere partijen zitten ze er maar 1 zetel naast. Niet gek, schrijven Peter Kannen en Reinier Heutink.

Juni 2012, verkiezingsavond: Geert Wilders wordt onthaald door zijn achterban. Beeld ANP

Als er verkiezingen naderen, neemt de kritiek op 'de' peilingen toe. Maar dit jaar zwelt het kritische geluid wel erg aan. Politicologen en mediamensen - belangrijke gebruikers van peilingen - roeren zich als haast nooit te voren. Er moet dus iets aan de hand zijn, zou je zeggen. Tijd om de feiten, de misverstanden en de vooroordelen eens op een rijtje te zetten.

Veel nieuwsmedia volgen de peilingen op de voet en publiceren ze doorgaans zonder er veel vragen bij te stellen of er noodzakelijke achtergrondinformatie bij te leveren. Ze hebben daarbij een voorkeur voor spektakel. Snelle stijgers en dalers krijgen aandacht en vrijwel wekelijks is er een warme belangstelling voor historische hoogte- en dieptepunten. Het googlen op de woorden 'historisch' en 'peiling' levert maar liefst 211.000 hits op. De manier waarop media de peilingen gebruiken neigt soms naar opportunisme en is niet altijd even consistent.

Zo werd op 20 mei gemeld dat GroenLinks een historisch dieptepunt had bereikt. De partij was twee zetels gedaald in een peiling. In die zelfde peiling steeg GroenLinks een week later weer met twee zetels, en niemand maakte er melding van.

De NOS lanceerde op 13 juni met veel bombarie de 'Peilingwijzer', een initiatief van de Universiteit Leiden, waarmee de drie peilingen gemiddeld worden. 'Door de verschillende peilingen samen te nemen, worden incidentele uitschieters afgezwakt', is op nos.nl te lezen. Daar is wat voor te zeggen, want een stijging van een of twee zetels kan op statistisch toeval berusten. Maar op zondag 17 juni hoorden we ieder uur in het Radio 1 Journaal van diezelfde NOS dat de VVD in de wekelijkse peiling van De Hond met twee zetels gestegen is, en dat er verder weinig is veranderd.

Journalisten en programmamakers laten zich ook in hun onderwerpkeuze sterk leiden door de opiniepeilingen. Wie moeten we interviewen, wie mogen er aanschuiven bij de debatten, over welke onderwerpen gaan de debatten en de artikelen? In sterke mate worden deze vragen beantwoord na een blik op 'de' peilingen. 'Winnaars' mogen schitteren, 'verliezers' wordt het vuur aan de schenen gelegd.

Peilingen zijn dus een leidraad voor de journalistiek. En toch worden de peilingen in de media steeds kritischer tegen het licht gehouden. De algemene teneur: 'peilingen zijn onbetrouwbaar', 'ze zitten er altijd naast' en 'ze beïnvloeden de politieke strijd op een oneigenlijke manier'. We willen de kritiekpunten eens op een rijtje zetten en ontzenuwen dan wel relativeren.

De peilingen zijn onnauwkeurig.
Klopt. Peilingen zijn gebaseerd op steekproefonderzoek, en dus hebben we te maken met nauwkeurigheidsmarges. We ondervragen 1.000 tot 1.500 respondenten, en als in zo'n steekproef 20 procent zegt op de VVD te gaan stemmen (rond de 30 zetels) moeten we rekening houden met een marge van plus of min 2,5 procent. De VVD zal in dat geval tussen de 26 en 34 zetels staan.

We hebben niet de pretentie dat we met een politieke peiling de werkelijkheid exact in kaart brengen, we geven wel een bruikbaar beeld van de krachtsverhoudingen en de trends. Bruikbaar voor media, politici, kiezers en zelfs wetenschappers.

De peilingen zijn gebaseerd op steekproeven van zelfaanmelders en zijn dus onbetrouwbaar.
Een veelgehoorde kritiek van politieke wetenschappers is dat onze steekproeven afkomstig zijn van online accesspanels. Vooral de 'zelfaanmelding' - respondenten bieden zich zelf aan om regelmatig mee te doen aan onderzoek - wordt gezien als een statistische spelbreker. Het nadeel van veel zelfaanmelding is volgens politicoloog Joop van Holsteyn 'dat de groep deelnemers aan de peiling niet het resultaat is van een willekeurige (aselecte) selectie van Nederlandse kiesgerechtigden'. Een punt dat zeker opgaat voor sommige panels, maar zeker niet voor die van ons. Mensen wensen ons soms de vreselijkste ziekten toe, omdat ze zich bij ons niet kunnen aanmelden en bij andere peilers wel.

Wat veel wetenschappers vergeten is dat de aselecte steekproef zo langzamerhand onbetaalbaar is. Wat wij doen, is tegen aanvaardbare kosten een actueel en relevant beeld geven van de dynamiek in de politiek. Zowel TNS Nipo als Ipsos Synovate werken bovendien, met ditzelfde gereedschap, voor de grootste nationale en internationale opdrachtgevers, die doorgaans hoogopgeleide professionals in methoden en technieken van onderzoek zijn die ook niet over één nacht ijs gaan.

De peilingen zitten er altijd naast en zetten de kiezers op het verkeerde been.
Natuurlijk is het niet mogelijk om buiten verkiezingstijd vast te stellen hoe goed de peilingen de werkelijkheid weergeven. Maar de laatste peiling voor de verkiezingen is in elk geval een aardige graadmeter voor de kwaliteit. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen zaten alle drie de peilers er flink naast voor de PVV. Een deel van deze onderschatting was te wijten aan switchgedrag in de laatste dagen voor de verkiezingen. Maar het schatten van de omvang van de PVV-aanhang en hun opkomstgeneigdheid blijft voor alle peilers lastig. Onafhankelijk van hun aanpak, de door hen gebruikte steekproeven en bewerkingsmethoden. Een deel van de PVV-aanhang doet gewoon niet mee. Bij de overige partijen zaten we er gemiddeld 1 zetel per partij naast, een mooi resultaat. Met een 'glas-is-half-vol-blik' kun je je er over verwonderen hoe het mogelijk is met een steekproef van rond de 1.000 het gedrag van miljoenen kiezers zo nauwkeurig te voorspellen.

We laten geïnteresseerden in de electorale verhoudingen keurig zien hoe de hazen lopen. De krachtsverhoudingen en belangrijkste trends kloppen. Dat mag ook dit jaar weer van ons verwacht worden. De VVD en SP maken een goede kans de grootste partij van Nederland te worden, al zijn PvdA en PVV nog zeker niet kansloos voor de nummer-1-positie. Daarvoor zijn de verschillen te klein, is de onderlinge concurrentie om de kiezer te hevig en is de tijd tot 12 september te lang. We weten niet welke 'events' de zaak nog in beweging gaan zetten.

Opiniepeilingen zijn een verworvenheid van de open democratie. Ze bieden politici, journalisten en kiezers houvast. Als kiezers op basis van onze peilingen strategisch willen stemmen is daar niets mis mee. Naast deze rationele argumenten is nog van belang, dat actuele opiniepeilingen door heel veel mensen enthousiast gevolgd worden.

We willen toch graag dat burgers betrokken zijn bij de politiek? Heel veel kiezers, van gewone krantenlezers tot beroepsmatig geïnteresseerden, beleven plezier aan de wedstrijd die een Tweede Kamerverkiezing ook is.

Peter Kanne is onderzoeksdirecteur bij TNS Nipo. Reinier Heutink is directeur bij marktonderzoekbureau Ipsos Synovate.

 
Mensen wensen ons soms de vreselijkste ziekten toe, omdat ze zich bij ons niet kunnen aanmelden en bij andere peilers wel.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.