'Rechtspraak steeds meer volksvermaak'

Rechters houden met hun straffen steeds vaker rekening met de publieke opinie. Een kwalijke ontwikkeling, waarin de media een verderfelijke rol spelen, stellen strafrechtdeskundigen van de Katholieke Universiteit Brabant (KUB)....

'Het gaat niet alleen om een paar rotte appelen in de mand. Sensatiezucht is een structureel probleem', opende M. Groenhuijsen, hoogleraar strafrecht, gisteren het debat. Met andere woorden, niet alleen De Telegraaf en SBS 6 storten zich op sappige misdaadverhalen, maar ook kwaliteitskranten. Groenhuijsen: 'Wij vinden dat de pers soms te ver gaat.' H.J. Schoo, directeur van de Weekbladpers, wierp tegen dat de rechterlijke macht allergisch lijkt voor kritiek. 'Magistratelijkheid wordt als dekmantel gebruikt om de pers op afstand te houden en niet gecontroleerd te worden.'

Debat en bundel leggen haarfijn de kloof bloot die gaapt tussen 'autistische rechtsprekenden' en 'opdringerige journalisten'. Slechts op één punt zijn de critici het eens: de rechtspraak moet zich in het openbaar afspelen, moet transparant zijn. Maar openbaarheid is een heel andere zaak dan massale publiciteit, schrijven de samenstellers van de bundel, A. Elian en I. Koopmans. 'Strafrecht is buitengewoon mediageniek. Sensatie is een economische waarde op zich geworden, - meer sensatie, meer kijk- en leescijfers een daardoor meer waarde, dus meer inkomsten - en dat is zorgwekkend.'

De auteurs zien zelfs het risico van een terugval naar het beschavingsniveau van voor de Verlichting, toen strafrechtspleging nog een volksvermaak was. 'We leven nu in een tijd dat delict en delinquent wederom als een publieke sensatie worden beschouwd. Het volksvermaak is terug van weggeweest, voorzien van alle bijbehorende dramatische en massapsychologische effecten.' Ze doelen op de pariastatus van pedofielen en op de stille tochten na zinloos geweld. Zoals die na de schietpartij op de discotheek Bacchus in Gorinchem, waarbij twee meisjes om het leven kwamen.

Zo massaal was de aandacht van de media voor deze zaak, dat de rechter zich niet aan hun invloed had kunnen onttrekken. In het vonnis werd expliciet melding gemaakt van de geschokte publieke opinie: 'Vol afschuw en verbijstering, maar bovenal vol onbegrip heeft de samenleving gereageerd op de gebeurtenis bij Bacchus.'

Een minstens zo gruwelijke zaak die zich in dezelfde periode afspeelde bij de rechtbank in Breda, voltrok zich buiten het wakend oog van de media: de moord op een jong stel uit Frankrijk, dat langs de A58 was overvallen, verkracht en vermoord.

Elian en Koopmans: 'Blijkbaar had dit incident te weinig nieuwswaarde om als economisch product aan de man gebracht te worden. Maar had de rechtbank expliciet moeten verwijzen naar de geringe maatschappelijke ophef?'

Rechters hebben last van sensationele berichtgeving, maar bagatelliseren de invloed daarvan op de strafmaat. Ze zijn erop getraind om zich louter op de dossiers te concentreren . Maar hoe voorkomt de rechter dat een bombardement van verhalen - zielige over het slachtoffer, gruwelijke over de dader, hartverwarmende over massale steunbetuigingen - niet toch stiekem de magistratelijke geest binnensluipen?

Door er in meervoudige kamers over te praten, zegt men bij de rechtbank van Amsterdam. Door Intervisie, een vorm van collegiale toetsing. Door optredens van rechters op de videoband op te nemen en reacties te analyseren. Een bewustwordingssysteem dat nog in de kinderschoenen staat.

Van VVD-kamerlid A. Nicolaï hoeft de rechter niet alle volkssentimenten weg te filteren. 'Het is juist de bedoeling dat de rechter de geschoktheid van de samenleving meeweegt.' Het recht moet immers midden in de maatschappij staan. Nicolaï ziet geen problemen, mits leidraad blijft dat de rechter bij grote commotie geen fundamentele rechten laat varen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.