'Problematisch dat je deze mensen gebruikt om anderen af te schrikken'

4 Uur Nieuwsbreak

Van de bijna drieduizend vluchtelingen die in de noodopvang in Nijmegen verbleven, zijn er nog maar zo'n tweehonderd over. Een terugblik op Kamp Heumensoord en een korte vooruitblik op de zomer met emeritus hoogleraar rechtssociologie Kees Groenendijk (Radboud Universiteit Nijmegen), tevens voorzitter van de Permanente Commissie van deskundigen in internationaal vreemdelingen-, vluchtelingen- en strafrecht.

Heumensoord Beeld anp

Het einde van een tijdperk: het veelbesproken Heumensoord gaat dicht. Wat betekent dat voor Nijmegen en de Nijmegenaren?

'Het is nu vooral afscheid nemen. Maar ik denk dat dit in veel gevallen helemaal niet betekent dat de contacten tussen vluchtelingen en vrijwilligers verbroken zullen worden. Er kwamen hier in Heumensoord bijna elke week inwoners van Houten die 'hun' asielzoekers kwamen bezoeken, die eerst in Houten verbleven. Ongetwijfeld gaat dat bij een deel van de asielzoekers nu weer gebeuren. Het verblijf hier zal het begin van hun integratie in Nederland zijn geweest.

Heumensoord lag net buiten de stad in de bossen, maar de aangrenzende wijk was over het algemeen positief. De opstelling van de gemeente is daarbij heel belangrijk geweest: we gaan deze klus klaren. Er was wel een voorlichtingsavond, maar die was om 9 uur 's avonds al afgelopen omdat niemand meer vragen had. Er was op een gegeven moment een PVV-fractievoorzitter van elders die opriep een kookavond voor vluchtelingen te verhinderen, maar dat is een minuscuul detail dat ook nog eens van buiten kwam.'

Beeld Radboud Universiteit Nijmegen

Het College van de Rechten van de Mens oordeelde streng over de noodopvang. De omstandigheden zouden slecht zijn voor de gezondheid van de vluchtelingen. Was dat terecht?

'Het College was streng en ik denk dat ze op een aantal punten gelijk hadden. Er was geen goed functionerend klachtensysteem waardoor er niets gebeurde met klachten, je hoorde er nooit meer wat van. Ze werden duidelijk niet serieus genomen.

Het totale gebrek aan privacy, het gebrek aan leefgeld en onduidelijkheid rondom de asielprocedure leverde volgens het rapport stress, slapeloosheid en depressie op. Dat was een ernstig probleem. Stel je voor dat je niets op slot kunt doen, dat niets van jezelf is. Plus de onzekerheid vanwege de IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) die steeds andere informatie verstrekt over het begin en de duur van de procedure. Vooral voor jonge mannen die hun gezin hierheen wilden halen was dat moeilijk.

Wat ik problematisch vind is het ontmoedigingsbeleid wat hier vanaf straalt. Dat je deze mensen gebruikt om anderen af te schrikken.'

Lees ook

Het Rapport van het College van de Rechten van de Mens: er mag nooit meer zo'n grootschalig opvangkamp komen.

U heeft contacten onderhouden met asielzoekers in Heumensoord en een cursus gegeven aan studenten die vrijwilligerswerk deden. Terugkijkend op de noodopvang in Heumensoord, wat zou er dan beter hebben gekund?

'Vanuit de Universiteit hebben we vrijwilligers opgeleid om taalonderwijs te geven, en dat werd aanvankelijk strikt afgehouden. Het mocht niet zo heten, er mochten geen boeken worden uitgedeeld. Het is later veranderd, maar dat had veel beter gekund. Daarnaast was de communicatie in de gezondheidszorg een probleem - veel mensen spraken niets anders dan Arabisch of gebrekkig Engels en hulpverleners vooral Nederlands.

De volgende keer zouden we sneller linken leggen tussen de vluchtelingen en hun beroepsgenoten in Nederland. Je zag ze opklaren als ze contacten kregen met de Nederlands tandarts, de paardenfokker. Dat helpt denk ik ook bij het duidelijk maken wat ze als vluchteling nog moeten doen als ze willen functioneren in Nederlandse samenleving. Vrijwilligerswerk werd bijvoorbeeld volstrekt niet gestimuleerd, mensen zaten maanden niets te doen. Ze wilden wat zinnigs doen, maar daar werd weinig aan gedaan.

In Nijmegen hadden we veel meer vrijwilligers dan COA wilde gebruiken, want ze willen niet te veel aan integratie doen. Ons overheidsbeleid is ingesteld op de aanname dat het grootste gedeelte toch weer teruggaat. Maar van de huidige groep krijgt 70 tot 90 procent asielstatus. Dat betekent dat je ze vanaf het begin op het pad naar integratie moet zetten. Het is een spagaat die vroeger begrijpelijk was, maar die met deze aantallen en het grote percentage dat status krijgt onverstandig is. Je kan mensen niet twee jaar van de arbeidsmarkt en integratie afhouden en dan later klagen dat ze zo veel in de bijstand zitten.'

Zijn er ook zaken aan te wijzen in Heumensoord waar we trots op kunnen zijn of een voorbeeld aan kunnen nemen in de toekomst?

'Primair waren de asielzoekers echt dankbaar voor de opvang. Met name voor de komst van vrijwilligers. Een asielzoeker zei: de eerste maanden was het een soort open gevangenis. Je mocht er wel uit maar je wist niet waar je naartoe kon. Tot er vrijwilligers kwamen met dagbesteding en er fietsen werden geschonken. Die fietsen worden nu trouwens opgehaald met opleggers en naar de plekken gebracht waar de asielzoekers naartoe gaan zodat ze hun fiets met zich mee hebben. Een aantal komen ze zelf ophalen en nemen ze met de trein mee.

Toen een studentenorkest voor de asielzoekers kwam spelen heb ik asielzoekers trots zien rondlopen: kijk, ik heb een kaartje voor het concert. Ik ben weer iemand, meer dan alleen een vluchteling. Daar denk ik dat die vrijwilligers een belangrijke rol in hebben gespeeld.'

Dijkhoff waarschuwde dat deze zomer opnieuw noodopvang nodig zal zijn. Wat kan Nederland doen om dat te voorkomen?

'Twee dingen. Zorgen dat er woonruimte beschikbaar komt voor statushouders die nu in een azc zitten. Dat zijn er nu zo'n 15 duizend. Als die naar woonhuizen en appartementen kunnen, krijg je een heleboel extra plek. En houd altijd kleinschalige opvang reserve. Omdat de aantallen asielzoekers tot 2013 relatief laag waren, hadden we bijna alles gesloten. Maar het gaat in vluchtelingenland altijd met pieken en dalen, en bij een dal moet je niet de hele capaciteit sluiten. We moeten wat meer achter de hand houden.'

Lees ook:

Er dreigt een tekort aan duizenden opvangplekken voor asielzoekers. Dijkhoff roept gemeenten op zich aan de afspraken te houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.