'Portugal wordt economische woestijn'

De twee toparchitecten beamen wat het Europees Parlement vorige week vaststelde: Portugal heeft voor de noodhulp, die in mei afloopt, een te hoge sociale prijs betaald.

Ze zijn de toparchitecten van Portugal. Nabij de oevers van de rivier de Douro houdt ieder op een eigen etage kantoor. Álvaro Siza (80) en Eduardo Souto de Moura (61) wonnen beiden de internationale Pritzkerprijs, die geldt als de Nobelprijs voor architectuur.


Bouwen aan het Portugal van de toekomst maakte hen groot, maar tegenwoordig zoeken ze hun werk in het buitenland. Het grote geld is op. Toch praat de regering in Lissabon over een einde aan de noodleningen en over financieel herstel. Siza en Souto de Moura merken er niets van. Drie jaar nadat hun land met Europese steun van een financiële meltdown moest worden gered, ligt de bouwmarkt nog steeds stil. Het is, vrezen ze, een goede barometer voor de precaire situatie waarin hun land zich bevindt.


De aantrekkende export gaf de Portugese economie het afgelopen jaar een beetje lucht. Gaat het beter met Portugal?

Souto de Moura: 'Het toerisme doet het goed, Porto is gekozen tot de populairste bestemming van Europa.'


Siza: 'Tot vijf uur 's ochtends maken ze in het weekeinde muziek op straat. De gemeente betaalt eraan mee. Het is het creëren van een illusie, allemaal kunstmatig. Duizenden woningen hier in de binnenstad staan leeg. Veel mensen konden de hypotheek niet meer betalen.


'De Chinezen komen nu massaal hier de boel kopen. De regering heeft een 'gouden visum' verzonnen waardoor buitenlanders de nationaliteit krijgen als ze in Portugal investeren. Ik kreeg de kans om in het Oosten te werken. Eerst Zuid-Korea, vervolgens China, Taiwan en Japan. Maar we tekenen het allemaal hier in Porto.'


Souto de Moura: 'Ik had me ingeschreven voor een competitie in Frankrijk. Vandaag kwamen ze hier langs om me te vertellen dat het te duur was.'


Siza: 'Waarom verdoe je je tijd met die Fransen?'


Souto de Moura: 'Omdat het een land is waar ik werk heb gevonden. Hier is niks. Het economische mirakel van Portugal is pure marketing. Deze regering weet het mooi te verkopen.'


Siza: 'Architecten, artsen, farmaceuten, verpleegsters, ingenieurs. We verliezen de beste mensen aan het buitenland. Ze hebben nu ook het mes gezet in de onderzoeksuitgaven van de universiteiten. Portugal verandert in een economische woestijn.'


De laatste kwartaalcijfers wijzen weer op economische groei. Is het einde van crisis niet bereikt?

Siza: 'Er is nu een heel klein beetje groei, maar de vooruitzichten zijn weer minder positief. We hebben volgens de officiële cijfers 15 procent werkloosheid. Ik weet niet hoeveel Portugezen het afgelopen jaar zijn geëmigreerd. Die zie je niet in de cijfers terug.'


Souto de Moura: 'Ik zie geen herstel. We importeren minder natuurlijk, omdat er geen geld is. Dus de handelsbalans verbetert. Het toerisme groeit, maar dat komt doordat de prijzen sterk dalen. Die Fransen waarmee ik sprak zitten hier voor 75 euro per nacht in een vijfsterren hotel.'


Siza: 'Ik heb een minister al horen spreken over het 'Portugese wonder'. Die propaganda valt natuurlijk te verklaren omdat er straks Europese verkiezingen zijn. De regeringspartijen vrezen een catastrofaal resultaat.'


De trojka (de Europese Unie, het Internationaal Monetair Fonds en de Europese Centrale Bank) vindt dat Portugal voortvarend heeft bezuinigd, maar dat er verdere structurele hervormingen nodig zijn. Kan dat?

Souto de Moura: 'Portugal als het beste jongetje van de klas. Met een opofferingsgezindheid waar iedereen nog een voorbeeld aan kan nemen. Het is vernederend. We gaan keer op keer de straat op. Maar er gebeurt niets. De mensen zien geen alternatief.'


Siza: 'In Portugal heerst de totale desillusie. De trojka waarschuwde voor obstakels op de weg. Wat waren die? Dat het constitutionele gerechtshof de bezuinigingen op de pensioenen als ongrondwettelijk heeft afgewezen. Het bestaat ze dus om de bewakers van onze grondwet te bekritiseren.'


Portugal kent ondanks alle offers geen anti-Europa stemming zoals in het Noorden. Wat verwacht u dat er met de Europese verkiezingen gaat gebeuren?

Siza: 'Links gaat een grote winst behalen.'


Souto de Moura: 'Er is wel populisme, maar extreem rechts is niet erg gezien. Ideologische anti-Europeanen zijn er niet, hooguit een paar economen die zeggen dat het misschien de moeite loont uit de euro te stappen, zodat we onze escudo kunnen devalueren en onze export laten groeien. Maar die stap roept uiteindelijk nog meer angst op.'


Siza: 'Hier heerst een totale obsessie om een brave, gehoorzame Europeaan te zijn en de schulden af te lossen. Ondertussen staat ons land volledig in de uitverkoop. Grote ondernemingen, de post en energiebedrijven: alles moet weg.'


Souto de Moura: 'Alleen Duitsland doet er toe. Merkel vertelt het Europees Parlement dat we hier veel vakantie hebben en niet hard genoeg werken.'


Siza: 'De verhoudingen in Europa zijn die van onderwerping geworden. Het Noorden toont zich tevreden met het Portugese resultaat. In werkelijkheid wordt alles vernietigd wat we hebben opgebouwd.


'Onze architecten en artsen vertrekken naar het buitenland, want ze zijn verdomd goed. Portugals middenklasse verdwijnt. De publieke gezondheidszorg en het onderwijs worden afgebroken. We rennen de afgrond in.'


Wat zijn de lessen die uit deze crisis getrokken kunnen worden? Heeft Portugal boven zijn stand geleefd?

Siza: 'Wat niet vergeten mag worden is dat Portugal met Europese steun universiteiten heeft gebouwd, bibliotheken, een modern wegennetwerk, ziekenhuizen. Dat is een geweldige ommezwaai geweest. Zijn er fouten gemaakt? Zeker. Maar de transformatie die het land heeft ondergaan is indrukwekkend.'


Souto de Moura: 'We moeten snel af van de Europese steun. Dat kan op termijn alleen maar verstikkend werken. Kwijtschelding, zoals sommige socialisten willen, zal moeilijk worden. Prioriteit is om te zien of onze schulden over een langere termijn kunnen worden terugbetaald. En we moeten heronderhandelen over onze landbouw en visserij. We zijn door de grote landen opgedeeld, zoals dat vroeger met Afrika gebeurde. Wij importeren nu alles, waanzinnig.'


Siza: 'Als ik in Korea ben, valt me op dat je op straat plezier ziet. Je voelt dat de mensen hoop voor de toekomst hebben. Fantastische sfeer. Als ik terugkeer uit Korea, word ik prompt depressief.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.