'Panama Papers zijn gewoon cultuur'

Hoogleraar economie Eelke de Jong in de Nieuwsbreak

De Panama Papers laten zien hoe staatshoofden zoals Poetin miljarden hebben weggesluisd via belastingparadijzen en daarbij hun eigendom hebben verhuld. 'Het grootste belastingschandaal uit de geschiedenis? Dit is gewoon cultuur', zegt hoogleraar economie Eelke de Jong van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Hoogleraar economie Eelke de Jong. Foto Marcel van den Bergh/De Volkskrant

Wat valt u het meest op aan de Panama Papers die tot nu toe naar buiten zijn gekomen?
'Dat vooral OPEC-landen betrokken zijn bij het schandaal, zoals het Midden-Oosten en de voormalige Sovjet-Unie; Rusland, Oekraïne en Georgië. Dat laat zien dat er voor deze vorm van belastingontwijking veel geld uit natuurlijke hulpbronnen aanwezig moet zijn en de politiek door een elite moet worden gevoerd. In de landen die tot dusver veelvuldig naar voren komen in de Panama Papers, is geen democratie of een nepdemocratie. Wat ook blijkt mee te spelen, zijn echtscheidingen. Rijke mensen zoals de inmiddels overleden Britse vastgoedtycoon Scot Young, sluisden hun activa weg via belastingparadijzen toen ze van hun partner afwilden, zodat ze hun bezit niet hoefden te delen.'

U lijkt de gelekte data - naar alle waarschijnlijk de grootste lek uit de geschiedenis- niet heel baanbrekend te vinden.
'Tja, voor mij is het vooral een kwestie van cultuur. Als je de dimensie machtafstand van organisatiepsycholoog Geert Hofstede ernaast legt, kun je dat duidelijk zien. In landen waar inwoners hoog scoren op machtafstand, accepteert de onderlaag van de bevolking gemakkelijker dat de macht ongelijk is verdeeld. De voormalige Sovjet-Unie, maar ook landen als China en Latijns-Europese landen scoren redelijk hoog op machtafstand. Dat zie je ook aan de voetballers die in de Panama Papers opduiken. Ze spelen in Frankrijk en Spanje.

Cultuur werkt door in belastingregels. In landen met een hoge machtafstand kunnen de hoge heren doen wat ze willen. Uit corruptieliteratuur komt naar voren dat corrupte landen een politiek systeem hebben waarin zaken niet geregeld zijn of juist ontzettend ingewikkeld geregeld zijn, waardoor er veel ruimte is voor interpretatie en bijvoorbeeld voor het vragen naar en aannemen van steekpenningen.'

Vooral Poetin en zijn entourage staan nu in de spotlights. Voorheen dook vooral de VS op als het ging om belastingschandalen.
'Dat klopt, maar voorheen ging het vooral over belastingontwijking van grote bedrijven zoals Apple en IBM die gebruik maken van offshore constructies. Nu gaat het met name over belastingontduiking. Dat is toch een stuk schimmiger, en in de VS veel lastig te realiseren doordat bedrijven daar enorm worden gecontroleerd. Mensen kunnen daar wel via misbruik van regels een tijd lang zaken verbergen zoals je zag in de zaak rond Enron.'

Poetin maar ook de Oekraïense president Porosjenko probeerden hun miljoenen verborgen te houden. Maar volgens u vinden hun onderdanen de machtongelijkheid helemaal niet belangrijk.
'De acceptatie van machtafstand kent zijn grenzen. Uit de literatuur is niet bekend welke factoren het omslagpunt bepalen, maar op een gegeven moment zie je dat de houding van het volk omslaat. Dan is het gezag schuldig. Een prachtig recent voorbeeld daarvan komt uit Frankrijk. Werknemers accepteerden daar veel tot de economische crisis zich aandiende en ontslagen dreigden. Toen werd meteen een fabrieksdirecteur gegijzeld.

Rusland en Oekraïne worden nu van buitenaf bekeken en bekritiseerd zoals de FIFA het vanuit de VS moest ontgelden. Maar uit de eerste reacties uit de landen zelf zie je dat de Panama Papers helemaal niet voor zoveel opschudding zorgen of zelfs worden genegeerd. Dat in tegenstelling tot een land als IJsland, dat een lage mate van machtafstand kent, en waarin onmiddellijk het aftreden van de president is geëist.'

Treft Nederland blaam?
'Ja. We weten langzamerhand toch wel wat het effect van al die brievenbusfirma's is? Ze leiden tot belastingontduiking. En wat denk je van de Russische gasbedrijven die veel BV's in Amsterdam hebben? Maar ja, wij zijn een handelsnatie en die gunstige belastingregels leveren ons voordeel op.'

Hoe realistisch is het dat de Panama Papers voor een omslag gaan zorgen?
'Hoe groot is de kans dat de pers er net zo lang over gaat schrijven tot politici er kotsmisselijk van worden? Rusland is veel te groot om ons mee te bemoeien, en hoe de president van Saoedi-Arabië zijn financiën regelt, zal me ook een worst wezen. Laten we eerst de boel in Europa maar eens op orde krijgen. In Oekraïne bijvoorbeeld. De bevolking daar heeft duidelijk aangegeven dat ze geen corruptie wil en een Europees land wil zijn. De Panama Papers laten nogmaals zien dat we hen moeten steunen en voor het associatieverdrag moeten stemmen.'

Dit is aflevering 687 van de Nieuwsbreak, het nieuwsinterview van de Volkskrant, elke dag om 16 uur online.

Meer over