'Overheid moet oog krijgen voor orgaanshoppen'

De overheid heeft te weinig oog voor illegale orgaanhandel en uitbuiting van buitenlandse draagmoeders. Er moet een instantie komen die mogelijke gevallen van orgaanhandel registreert en voorlichting over misbruik geeft aan wensouders die via internet een draagmoeder zoeken. Dat concludeert de Nationaal Rapporteur Mensenhandel, Corinne Dettmeijer, in een rapport dat vandaag verschijnt.

Ook het scala aan organen, weefsels, bloed en eicellen waarin wordt gehandeld, steeds groter volgens het rapport. Beeld anp

In landen waar grote armoede heerst, is het afstaan van een orgaan of het baren van andermans kind niet altijd vrijwillig. Als daar financiële uitbuiting of dwang aan te pas komt, valt dat onder mensenhandel. Wanneer de afnemers of wensouders daarvan op de hoogte zijn, kunnen ook zij strafbaar worden gesteld, zegt de rapporteur.

'De reden dat gedwongen orgaandonatie en gedwongen draagmoederschap in de Nederlandse statistieken niet voorkomen, is omdat we er niet naar kijken', stelt Dettmeijer. 'Het is net als met uitbuiting buiten de seksindustrie: vroeger dachten we dat het niet bestond. Nu we er bewust op rechercheren, zie je het probleem steeds pregnanter worden.'

Strafbaar
Elk jaar verdwijnen ongeveer duizend patiënten van wachtlijsten voor een donororgaan. De redenen daarvoor kunnen variëren van verbetering of verslechtering van de gezondheid, tot het betalen voor een orgaan van een buitenlandse donor. Dit laatste zal niet snel worden toegegeven, zegt Dettmeijer, omdat commerciële orgaandonatie volgens de Nederlandse wet strafbaar is.

Twee patiënten hebben in 2010 aangegeven dat bij hen in het buitenland een transplantatie heeft plaatsgevonden. Onduidelijk is of daarvoor werd betaald. Van de periode 2005-2007 zijn vijf gevallen bekend van orgaantoerisme. Ook worden artsen soms geconfronteerd met patiënten die plotseling, buiten hun weten om, een nieuw orgaan hebben gekregen.

Dettmeijer vindt dat het ministerie van VWS gericht onderzoek moet doen naar uitstroom op de wachtlijsten. Daarbij is 'hulp en oplettendheid nodig van medisch personeel en zorgverzekeraars'. Ook pleit zij voor onderzoek naar het stimuleren van orgaandonatie met een beloning. Niet in geld, maar in een 'persoonsgebonden' beloning, zoals een levenslange vrijstelling van ziektekostenpremies. Dit zou het orgaantekort en de commerciële orgaanverwijdering kunnen terugdringen en donoren kunnen 'ontlasten van de kosten van medische risico's'.

De rapporteur verwacht dat 'shoppen' in organen 'mogelijk groter is dan je zou denken en in ieder geval toeneemt' als gevolg van de mondialisering en internet. In Iran en Pakistan zijn organen legaal te koop. Op het internet zijn advertenties te vinden van mensen die bijvoorbeeld een nier te koop aanbieden. Ook wordt volgens de rapporteur het scala aan organen, weefsels, bloed en eicellen waarin wordt gehandeld, steeds groter. 'Op dit moment ziet VWS deze handel niet als een probleem', constateert Dettmeijer, 'en dat zou wel moeten.'

Internet
Internet is ook de reden waardoor commercieel draagmoederschap een vlucht neemt. Ook hiervan zijn geen statistieken bekend, maar in landen als India, Oekraïne en verschillende Amerikaanse staten groeit het aantal klinieken waarin eicellen te koop zijn. Een Amerikaanse draagmoeder is veel duurder dan een Indiase. Het gevolg is dat het Indiase commerciële draagmoederschap vaak aantrekkelijker wordt gevonden, maar hierbij is de kans reëel dat de vrouwen worden gedwongen of uitgebuit, aldus de rapporteur. In India zijn speciale centra waar draagmoeders onder toezicht moeten verblijven. Van ten minste een centrum is bekend dat de draagmoeders verplicht medicijnen moeten slikken en dat de baby's voor de uitgerekende datum via een keizersnede worden gehaald.

De prijsverschillen in deze 'markt' zijn groot. Vooral Indiase draagmoeders staan vaak onder grote druk van hun echtgenoot of familie om voor wensouders een kind te baren, blijkt uit onderzoek. Hun rechten zijn vaak slecht geregeld, risico's liggen soms volledig bij de draagmoeder en de grootste winst gaat in veel gevallen naar hun artsen en bemiddelaars. Ook hier is degene die dwingt of uitbuit een strafbare mensenhandelaar.

Nederlandse wensouders moeten hierover worden voorgelicht, stelt Dettmeijer. 'De Nederlandse overheid, die het inschakelen van buitenlandse draagmoeders heeft geaccordeerd, heeft onvoldoende oog voor de donkere kanten ervan. Justitie moet die voorlichting op zich nemen omdat dit ministerie ook de civiele kant regelt, zoals erkenning van het kind, de naam en geboorteakte.'

Om de vraag terug te dringen, pleit zij voor stimulering van 'hoogtechnologisch draagmoederschap', waarbij een draagmoeder via IVF in Nederland vrijwillig iemands kind baart. De eisen daarvoor aan ouders en draagmoeder zijn heel hoog. Het gevolg is dat slechts weinig stellen op die manier een kind kunnen krijgen - de afgelopen jaren zijn via deze weg in het VU Medisch Centrum slechts vijf baby's geboren. Dettmeijer: 'VWS zou die eisen naar beneden kunnen bijstellen.'

Een wond na een niertransplantatie. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.