Opinie

'Onze Grondwet is niet dankzij, maar ondanks de Oranjes tot stand gekomen'

De viering van tweehonderd jaar Grondwet doet op pijnlijke wijze geen recht aan de geschiedenis, schrijft Arthur Elias. 'De Grondwet van 1814 betekende in democratische zin bovendien een grote stap achteruit vergeleken met de Grondwet van 1798.'

Koning Willem-Alexander, samen met voorzitter Nationaal Comite 200 jaar Koninkrijk Ank Bijleveld, op het Lange Voorhout tijdens zijn bezoek aan het Grondwet Festival in Den Haag. Beeld anp

Op zaterdag 29 maart is met veel feestgedruis het feit gevierd dat onze Grondwet tweehonderd jaar zou bestaan. Zo was er in Den Haag op die dag een Grondwetfestival georganiseerd. Wie de website '200 jaar Koninkrijk' leest, kan echt gaan geloven dat ons land pas tweehonderd jaar een Grondwet kent. Er wordt ook de suggestie gewekt dat in de Grondwet van 1814 de wortels te vinden zijn van onze huidige Grondwet uit het jaar 1983.

Een herdenking van tweehonderd jaar Grondwet op dit moment is niet alleen historisch onjuist, maar vanwege de suggestie dat deze Grondwet een historische vertrekpunt naar onze huidige Grondwet is, ook een pijnlijke vergissing.

De basis van onze democratie
Het is een vaststaand gegeven dat niet de Grondwet van 1814 - op 29 maart van dat jaar goedgekeurd door een Vergadering van Notabelen - onze eerste Grondwet is, maar de Grondwet van 1798. Deze Grondwet is niet alleen de eerste constitutie van ons land, maar vormt ook de basis van onze democratische rechtsstaat.

De grondwet uit 1814, binnenkort te zien tijdens de tentoonstelling over koninklijke inhuldigingen in de Nieuwe Kerk. Beeld anp

In de Grondwet van 1798 zijn namelijk de wortels van onze huidige staatsstructuur terug te vinden en is de keuze gemaakt voor ons land als eenheidsstaat. Voor het eerst worden ook grondrechten (vrijheid van godsdienst, vrijheid van drukpers en dergelijke) geproclameerd. Daarnaast is er voor het eerst sprake van een volksvertegenwoordiging bestaande uit twee Kamers. De scheiding tussen wetgevende macht, uitvoerende macht (ook het ambt van minister werd in het leven geroepen) en rechterlijke macht wordt in 1798 helder en overzichtelijk geregeld. We treffen in deze Grondwet daarnaast een min of meer democratische vorm van kiesrecht aan. Het betreft weliswaar niet een volledig kiesrecht, maar in ieder geval een ruimere vorm van kiesrecht dan we later in de Grondwet van 1814 zullen tegenkomen.

Hoe is deze ontkenning van het jaar 1798 te verklaren? Waarom heeft men er voor gekozen om met veronachtzaming van het jaar 1798 op 29 maart tweehonderd jaar Grondwet te vieren?

Koppeling met terugkomst Oranjes
Begrijpelijkerwijs, maar daardoor niet minder afkeurenswaardig, heeft men de geschiedenis van onze Grondwet willen koppelen aan de terugkomst in 1814 in ons land van de Oranjes. Stadhouder Willem V had in januari 1795 op smadelijke wijze ons land moeten verlaten. Hij had vóór 1795 een niet bepaald verheffende rol gespeeld. Zo had hij met hulp van Pruisische troepen de op gang gekomen democratische ontwikkeling in ons land gefrustreerd. Pas na zijn vertrek naar Engeland in 1795 kon een democratisch proces op gang komen dat uitmondde in de totstandkoming van de Grondwet van 1798.

 
Begrijpelijkerwijs, maar daardoor niet minder afkeurenswaardig, heeft men de geschiedenis van onze Grondwet willen koppelen aan de terugkomst in 1814 in ons land van de Oranjes

Deze Grondwet is dus niet dankzij de Oranjes, maar ondanks de Oranjes tot stand gekomen. Met de ontkenning van dit historische gegeven wordt geen recht gedaan aan onze staatkundige geschiedenis. De Grondwet van 1814 betekende in democratische zin bovendien een grote stap achteruit vergeleken met de Grondwet van 1798.

Dat aan de betekenis van onze Grondwet aandacht wordt geschonken, is een goede zaak. Maar het wordt pijnlijk wanneer men de geschiedenis onrecht aandoet om een herdenking op deze wijze in te bedden in wat eigenlijk de viering van tweehonderd jaar terugkomst van de Oranjes naar ons land had moeten zijn. Aan de geschiedenis zou eerder recht zijn gedaan als de Grondwet van 1798 het middelpunt van een viering van onze Grondwet zou zijn geweest.

Arthur Elias is universitair hoofddocent historische ontwikkeling van het recht.

De Nederlandse grondwet op rijm tijdens de lancering van de online expositie 200 jaar Grondwet. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.