Column

'Onze economie is een schuldfabriek'

Er zijn al tal van schuldigen aangewezen van de crisis. Columnist Henk van Houtum houdt het op de moderne Sirenen, oftewel de illusie economie. 'De consumptiemaatschappij speelt heel handig in op onze angst om sociaal tekort te schieten. Het verlangen naar meer en groter is dus vooral ook een vermomd schuldgevoel.'

De Apple-winkel in Amsterdam Beeld anp

Overal zie je ze. In reclamefolders, op reclameborden, en in etalages. De meisjes van de commercie. Soms zijn het stoere jongens, vaak met een sixpack afgebeeld, maar meestal toch meisjes, die bijna altijd schaars gekleed, je sensueel aankijken. Het zijn de Sirenen van de moderne tijd. Volgens de overlevering over de Griekse held Odysseus waren de Sirenen prachtig zingende halfgodinnen, die wulps wachtend op rotsen zeevaarders verleidden naar hen te varen. Deed een schip dat, dan voer het onverbiddelijk op de klippen, waarna de Sirenen de zeevaarders vermoordden en uitzogen. Zie daar de staat van onze moderne economie. Een destructieve verleiding, die ons schuimend op de klippen deed varen en waarvan we nu het gelag betalen.

Meer dan een half decennium duurt de economische depressie nu, beter bekend als De Crisis. Het begon toen Amerikaanse banken in 2007 in de problemen kwamen door onvoldoende gedekte hypotheken. Daarna ging het snel. Door de sterke mondiale verwevenheid van het financiële verkeer kwamen als in een sneeuwbaleffect tal van Westerse banken en uiteindelijk ook de Euro zelf in de problemen. En nog altijd zitten we met de vraag hoe het allemaal zo ver heeft kunnen komen. En of de schuldigen, voor zover aanwijsbaar, ook inderdaad wel de boete betalen.

Frêle meisjes
Deze maand gaan tal van filosofen zich een maand lang over Schuld en Boete buigen in de Maand van de Filosofie. Ik ben benieuwd. Want intussen zijn er al heel wat schuldigen aangewezen van bankiers tot falende toezichthouders, Brussel, corrupte Grieken, en malafide Russen. Ik houd het voorlopig op de Sirenen. En dan bedoel ik niet die halfnaakte meisjes zelf op billboards en in reclamefolders. Die frêle meisjes zijn slechts huurlingen van een illusie die verkocht wordt. En daar ligt de schuldvraag wat mij betreft. Bij de illusie.

De economie is een belofte, een romantische leugen, die voortdurend nieuwe schulden maakt. In een consumptiemaatschappij zijn het niet de objecten die je koopt. Je betaalt vooral voor de waarde die we willen toekennen aan een product. En dan geldt dat sommige producten veel te goedkoop zijn, zoals plofkippen en anderen veel te duur, zoals een jaren '30 woning of een Apple-computer. Of denk aan een hamburger, ook dat is meer gebakken lucht dan inhoud. Je koopt dus niet zozeer een realiteit, maar vooral een idee, een merk, een belevenis, een hype.

Die economie van de overwaarde is wat socioloog Ritzer noemt de globalisering van het niets. En die gebakken lucht is bepaald meer dan een bijproduct. Want zonder het verlangen naar de romantische leugen, zou de neoliberale economie snel op zijn gat liggen. De moderne economie is een make-believe show.

Illusie-economie
Maar wat het filosofisch bijzonder interessant maakt is dat de mens zelf volop meedoet aan deze illusie-economie. De consumptiemaatschappij speelt heel handig in op onze angst om sociaal tekort te schieten. En dat blijkt een succesvol script. Tal van reclames, spotjes en tv-programma's maken dankbaar gebruik van de do-it-yourself economie, waarin het leven in de consumptiesamenleving wordt gepresenteerd als een competitief spel en succes maakbaar is.

Maar als dat zo is, dan wordt falen dus vermijdbaar of zelfs verwijtbaar. En dan krijgt die vrolijke, ogenschijnlijk emanciperende boodschap ineens iets beklemmends. Want dat betekent dat we niet vrij zijn om te kiezen zoals ten onterechte door de apostelen van de vrijemarktideologie wordt gepredikt. Het impliceert dat wie niet meedoet en meerent niet moet zeuren. Het verlangen naar meer en groter is dus vooral ook een vermomd schuldgevoel. En dus zie je gebeuren dat om niet achter te blijven of onder te doen, westerlingen zich de laatste decennia financieel flink in de schulden hebben gestoken, leidend tot een van de grootste schuldencrises van de laatste decennia. Dus vergeet de schoolboekjeswijsheid dat economie de wetenschap is die bestudeert hoe met schaarse, alternatief aanwendbare middelen behoeften worden bevredigt. Het is andersom.

Rivaliteit
De economie zoals wij die hebben gemaakt bevredigt geen behoefte, maar fabriceert een gevoel van ontevredenheid. Een gevoel in de rivaliteit met anderen te kort te schieten. Onvrede en onbehagen in tijden van overvloed is daarom geen uitwas, maar de kern van onze geëconomiseerde maatschappij. Het economische groeimodel zelf is dus gebaseerd op schuld.

Maar zelfs nu duidelijk is dat de overconsumptie-maatschappij in Europa tot onbehagen en meer schulden en welvaartsziektes als stress en obesitas heeft geleid, weigeren we nog altijd de economie zelf te veranderen. Want, zo luidt het geloof, alleen consumptie kan uit de crisis helpen. Alsof de crisis nu niet juist begonnen was als gevolg van overconsumptie. We varen in rondjes. Hoogste tijd voor een andere koers. Odysseus nam dat zelfs heel letterlijk. Hij gaf opdracht de bemanning met was in de oren een andere koers te varen en ketende zichzelf ondertussen vast aan de mast, al luisterend. Hij wist al dat een Sirene vooral ook een alarm is.

Henk van Houtum is econoom en politiek geograaf aan de Radboud Universiteit Nijmegen en columnist voor Volkskrant.nl

 
Vergeet de schoolboekjeswijsheid dat economie de wetenschap is die bestudeert hoe met schaarse, alternatief aanwendbare middelen behoeften worden bevredigt. Het is andersom
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.