Interview

'Onbewust denken Europeanen: wij zijn superieur'

Sunny Bergman, documentairemaakster

Welke rol speelt afkomst in Nederland? Dat onderzoekt Robert Vuijsje in een reeks interviews. Sunny Bergman (43): 'Onbewust denken wij dat we superieur zijn.'

Documentairemaakster Sunny Bergman: 'Natuurlijk heb je meer autoriteit over racisme als je zelf zwart bent' Foto Robin de Puy

Het begon op de anti-autoritaire crèche. 'Je hoort weleens dat mensen met zo'n hippiejeugd als volwassene een rustig burgerlijk leven willen hebben. Ik vond het een fijne jeugd, waartegen ik me niet hoefde af te zetten.

'Mijn moeder is van goede komaf in Engeland, ze studeerde filosofie in Oxford. Na haar studie wilde ze een wereldreis maken. In Amsterdam ontmoette ze in de tram mijn vader. Daar stopte haar wereldreis. Mijn vader is half Duits. In de oorlog werd mijn oma verkracht door haar Duitse werkgever. Als peuter mocht hij niet meer bij zijn moeder blijven, die hertrouwde. Hij werd opgevoed door zijn marxistische opa, een Twentse fabrieksarbeider.

'Toen ik 3 was, gingen mijn ouders uit elkaar. Onder de ouders van de crèche was veel vrije liefde, vaak wisselingen in relaties. Vanaf mijn 7de heb ik tien jaar op een woonboot in de Vecht gewoond, bij Vreeland. In een soort vrijhaven met andere regels dan in het dorp, dat een beetje bekakt was.

Sunny Bergman
Sunny Bergman (Nederland, 1972) maakte onder meer de documentaires Beperkt houdbaar, Sletvrees en Zwart als roet. Vanaf 3 december wordt op NPO3 de driedelige serie Sunny Side of Spirit uitgezonden. ‘Nadat ik een burn-out had gekregen, ging ik, net als half Nederland, op zoek naar mindfulness. Mijn ex-vriend uit Burkina Faso zei: ‘In Afrika bestaan depressies helemaal niet.’ Het gevoel bestaat wel, maar er wordt anders mee omgegaan. In een groot deel van de wereld wordt gedacht dat psychische problemen samenhangen met het universum en kunnen worden genezen door spiritualiteit. Op die manier wordt de ziekte bestreden. Wij vinden dat al snel onzin. Die verschillen wilde ik onderzoeken.’

'Van mijn moeder en mijn stiefvader leerde ik dat er onderscheid bestond tussen ons en de mensen uit het dorp, die waren netjes, daar kon je niet in je blootje rondlopen. Op school werden wij gezien als een soort zigeuners. Ik voelde me niet Engels en ook niet Nederlands. Wanneer mensen het hebben over de Nederlandse normen en waarden, weet ik niet zo goed wat die zijn. Thuis zaten wij niet, zoals andere mensen, op de bank naar de Soundmixshow te kijken.'

Wat voor mensen woonden op die woonboten?

'Vrijbuiters. Ik kan me niet herinneren dat mijn ouders vrienden hadden die niet wit waren. Maar ik zag wel hoe mijn ouders andere culturen omhelsden. Mijn stiefvader was een boeddhist, ze luisterden naar muziek van over de hele wereld. Ik groeide op met een naïviteit waarbij je niet keek naar kleur. Toen ik in Amsterdam ging wonen, kreeg ik voor het eerst een goede vriendin die zwart was. Tegen haar zei ik: jouw kleur zie ik helemaal niet, hoor. Zij wees me erop dat het beledigend was om zoiets te zeggen. Daarmee ontkende ik wat die kleur voor haar betekende.'

Waarom maakte je een film over Zwarte Piet?

'Ook de films die ik maakte voor Zwart als roet gingen over: wat is de beïnvloeding van stereotypen op ons bewustzijn? Wat is de dominante blik en wat wordt gezien als normaal? Zelf voldeed ik nooit aan de omschrijving van wat normaal was. Lang geleden, toen ik 21 was, kwam een Engelse studievriend op bezoek in sinterklaastijd. Hij vroeg: is dit jullie National Racist Holiday? En ik kreeg een relatie met een jongen uit Burkina Faso die werd uitgescholden voor Zwarte Piet.

'Twee jaar geleden, toen ik Zwart als roet ging maken, was het beeld: Zwarte Piet is een probleem omdat een paar Surinamers moeilijk doen. Ik dacht: nee, het is een Nederlands probleem, wij hebben Zwarte Piet bedacht, dus wij moeten het oplossen. Ik had al eerder een plan geschreven voor de film, maar ik wist: dit gaat mij heel veel gezeik opleveren. De discussie kwam in zo'n stroomversnelling dat ik de film toch moest maken.'

Still uit Bergmans documentaire Zwart als Roet

Ben jij een helper whitey?

'Ik zou het als geuzennaam moeten gebruiken. In besloten kring maken we er al grappen over. Dan vraag ik aan zwarte vrienden: heb je nog hulp nodig?

'Een paar weken geleden werden in NRC Handelsblad vier vrouwen geïnterviewd over Black Twitter. Twee van die vrouwen ken ik, met een van hen, Anousha Nzume, ben ik goed bevriend. Een van de andere vrouwen vond dat ik Zwart als roet niet had moeten maken omdat ik wit ben. Ze vond dat ik een helper whitey ben. In het interview leek het alsof ze dat alle vier vonden. Natuurlijk heb je meer autoriteit over racisme als je zelf zwart bent. Ik was het eens met de kritiek: vaak worden alleen witte mensen als een autoriteit gezien en zwarte mensen als subjectief. Dat mechanisme is racisme. In een ideale wereld was het voor de emancipatie van zwarte Nederlanders beter geweest als een zwarte maker deze film had gemaakt. Helaas zijn we nog niet zover.

Sunny Bergman wordt gearresteerd tijdens een demonstratie tegen Zwart Piet Foto ANP

'Na Zwart als roet werd ik bij De wereld draait door uitgeroepen tot Persoon van de maand. Dat was eervol, maar ik dacht ook: het zou pas echt emancipatie zijn geweest als ze Quinsy Gario of Kno'Ledge Cesare hadden gekozen, de mensen die de verandering echt in gang hebben gezet. Dat durven ze blijkbaar niet. Wat me het meest heeft verbaasd: hoe zwarte Nederlanders in de Zwarte-Pietdiscussie altijd worden omschreven als radicaal en overemotioneel. De Hollander is het redelijke midden en zwarte activisten zijn zogenaamd gevaarlijk en driftig. Terwijl ze rustig en beschaafd blijven, ondanks alle doodsbedreigingen die ze ontvangen. En ze moeten toezien hoe wordt doorgegaan met Zwarte Piet. Er is nu zo veel informatie, het is zo duidelijk dat het voor veel mensen onacceptabel is. Als je dat nu nog naast je neerlegt, kan ik het bijna niet anders interpreteren dan als een soort kwade wil.'

Tegenstanders van Zwarte Piet: advocaat Frank King, Barryl Biekman, Sunny Bergman en Perez Jong Loy in de Amsterdamse rechtbank Foto ANP

Je nieuwe tv-serie heet Sunny Side of Spirit.

'Ik heb veel gereisd. Onbewust denken Europeanen: wij zijn superieur, de rest van de wereld moet uitkomen bij onze waarden. Dat wilde ik omdraaien. Wij in het Westen hebben de meeste last van stress en burn-outs, zo veel kinderen krijgen hier op school een psychiatrische diagnose en toch denken we dat onze manier de enige juiste is. Hoe arrogant is het om te denken dat wij het meest ontwikkeld zijn?'

In gesprek
Schrijver Robert Vuijsje (Alleen maar nette mensen, Beste vriend) interviewt voor V bekende en minder bekende Nederlanders over de rol die hun afkomst speelt in hun leven. Hij spreekt onder anderen nog met kunstenaar Michael Tedja (Surinaams) en zanger Marco Borsato (Italiaans).


Nederlands
'Als ik op natuurijs een toertocht schaats. Koek en zopie.'

Engels
'In Londen met mijn vrienden in de pub. Of met mijn moeder en mijn Engelse oudoom door de heuvels lopen en daarna een high tea.'

Partner
'Hij is half Indonesisch. Mensen denken vaak dat hij Braziliaans, Pakistaans of Surinaams is.'

Zwarte Piet
'Een karikaturale verbeelding van zwarte mensen, een negatief racistisch stereotype.'

Mohammed cartoons
'In één zin? Dat is moeilijk. Maar vrijheid van expressie is een groot goed.'

Meer over