'Nu weet ik hoe het is om je geïntimideerd te voelen'

Hoogleraar Mirjam van Reisen bedreigd door lange arm Eritrese dictator

Eritrea-deskundige Mirjam van Reisen voelt de lange arm van het regime. Woensdag dient een kort geding tegen haar wegens smaad en laster. Wie is de man die het aanspande? En wat deed die auto achter haar?

Mirjam van Reisen, tegen wie een kort geding aan wordt gespannen wegens smaad en laster Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Is het inbeelding of is het echt waar? Zou het toeval zijn dat die stilstaande auto op de vluchtstrook uitgerekend gas geeft op het moment dat zij langsrijdt? Het is rond middernacht op een dinsdag in september als Mirjam van Reisen van Schiphol naar haar huis in Brabant koerst. Met haar gebruinde handen aan het stuur dwaalt de 53-jarige wetenschapper in gedachten af naar de vluchtelingenkampen in Oeganda, Kenia en Ethiopië waar ze een week lang onderzoek deed naar het gebruik van ict voor gezondheidszorg, zoals medische diensten per mobiele telefoon. Een prettige afwisseling, dit nieuwe project. Minder aangrijpend dan de vorige onderzoeken naar Eritrese vluchtelingen in de Sinai, waar meedogenloze mensensmokkelaars vrij spel hebben.

Het is pikkedonker en stil op de weg als ze na anderhalf uur rijden op de A27 de afslag neemt. Ze voelt de vermoeidheid opkomen en pakt het stuur steviger vast. Bij de volgende afslag die ze neemt ziet ze in de bocht op de vluchtstrook een stilstaande auto staan. Rare plek, denkt ze. Zodra ze passeert geeft hij gas en rijdt achter haar aan. Ze voelt paniek opkomen. Ze neemt iets gas terug, de achterligger doet hetzelfde. Ze versnelt haar vaart, de ander ook. Haar hart klopt in haar keel. Nog een kwartier en ze is thuis. Het besef dat daar een slapend huis in een donkere doodlopende straat op haar wacht, voedt de angst.

VN-rapport
Lees hier het nieuwsbericht waarin wetenschappers en VN-rapporteurs aangeven achtervolgd en geintimideerd te worden.

Ze neemt met opzet een paar onlogische bochten en daarna, in een moedige bui, een afslag waar alleen autoverkeer uit de tegengestelde richting welkom is. De auto achter haar blijft dezelfde route kiezen. Nu weet ze het zeker. Haar rechterhand zoekt in haar tas, vindt haar mobiele telefoon: 'Simon, zijn de kinderen veilig thuis? Ik word achtervolgd.'

Zodra haar auto voor haar woning tot stilstand komt, snelt haar man naar buiten en maakt de mysterieuze auto spoorslags rechtsomkeert. Mirjam van Reisen wacht totdat de wagen uit het zicht is verdwenen en durft pas dan haar portier te openen.

Zou dit de volgende fase zijn, flitst het door haar hoofd. Is ook dit een poging tot intimidatie, als gevolg van haar onderzoek en media-interviews over de Eritrese vluchtelingenproblematiek? Ruim 25 jaar heeft de hoogleraar in betrekkelijke anonimiteit onderzoek gedaan. Sinds in 2006 ook Eritrea haar werkterrein werd, is ze zowaar een 'media-deskundige' geworden. Op elk interview volgen heftige reacties via sociale media van haar onbekende, ogenschijnlijke Eritreeërs. Eerst de beschuldiging via internet dat ze aan het hoofd zou staan van een 'trafficking ring', en later dat ze 'een coup zou beramen tegen Eritrea'. De ene dreigtweet volgt op de andere ('Mirjam van Reisen wordt lastig, het wordt tijd actie te ondernemen', 2014), er volgen beschuldigingen dat ze niets over Eritrea weet. Ene Meseret Bahlbi blijkt veelvuldig de afzender of retweeter te zijn.

Mensensmokkel

Eritrea wordt een urgent thema voor de wetenschapper als ze in november 2011 de reportage Death in the Desert op CNN ziet. De nieuwszender toont beelden van gevangen en gemartelde Eritrese vluchtelingen in de Sinai die hun organen zouden moeten afstaan. Tot die avond heeft Mirjam van Reisen geen letter over mensenhandel en Eritrea geschreven. Vrouwenrechten, ontwikkelingssamenwerking, Europese buitenlandse politiek en data-analyse zijn haar onderzoeksterreinen. De orgaanhandel onder vluchtelingen in de Sinai moet onder de aandacht van een breed publiek komen, vindt ze. Ze seint enkele journalisten in. Die reageren afhoudend, want het bewijs van CNN vinden ze pover.

Dan ga ik zelf op onderzoek uit, besluit de hoogleraar internationale betrekkingen aan de Universiteit van Tilburg. Bewijzen voor orgaanhandel onder vluchtelingen in de Sinai vindt ze niet. Uit haar onderzoek blijkt wel dat smokkelaars ermee dreigen om vluchtelingen grote sommen geld af te persen. Ze komt uiterst wrede methoden van mensensmokkelaars in de Sinai op het spoor, waar vooral veel Eritrese vluchtelingen slachtoffer van zijn. Ze schrijft er een boek over, Human Trafficking in the Sinai. Refugees between Life and Death, en een aantal internationale publicaties over Eritrea. Een tweede boek, The Human Trafficking Cycle. Sinai and Beyond, krijgt aandacht in grote internationale media.

Meseret Bahlbi
Wie is Meseret Bahlbi? Lees het in dit portret van Marjon Bolwijn en Huib Modderkolk.

In Nederland is er aanvankelijk amper belangstelling voor haar onderzoek. Maar als begin 2014 plots een opvallend groot aantal asielzoekers uit Eritrea de grens over komt, is Mirjam van Reisen als een van de weinige kenners van deze vluchtelingengroep al snel niet meer uit de krantenkolommen en van de beeldbuis weg te slaan. Journalisten bellen haar om te vertellen over de mensenrechtenschendingen waarvoor maandelijks een paar duizend Eritreeërs op de vlucht slaan. Over de wrede praktijken van mensensmokkelaars en over aanwijzingen dat het regime in Eritrea een groot financieel belang heeft bij de vluchtelingenstroom.

Haar interviews worden ook gelezen en op sociale media gedeeld door Eritreeërs. Onder hen zijn critici van het regime die blij zijn dat iemand van buiten de gemeenschap openbaart wat er al lange tijd gaande is, maar waar amper aandacht voor is in de internationale politiek en media. Ze krijgt ook veel negatieve reacties, via Facebook en Twitter. Kennelijk zijn er veel Eritreeërs die bestrijden wat zij vertelt, die de werkelijkheid veel positiever zien dan zij die schetst.

Van Reisen vraagt zich af of ze iets over het hoofd ziet. Als wetenschapper is ze de eerste om te weten dat er meerdere waarheden zijn, dat de werkelijkheid complexer is dan je waarneemt. Ze checkt en dubbelcheckt haar onderzoeksgegevens meer dan voorheen, zet resultaten eerst online voor reacties eer ze die afrondt. Intussen blijft ze ingaan op interview-verzoeken. Ze merkt dat ze haar woorden zorgvuldiger weegt dan ooit. Hoewel daar niks mis mee is, voelt het toch als zelfcensuur. Dat neemt niet weg dat de toon van de tweets die blijven stromen agressiever wordt. Wie schuilen achter al de namen? Er sluipt een onbehaaglijke onrust in haar.

Keerpunt

Het keerpunt komt als een goede Eritrese bekende zegt dat degenen die haar op sociale media belagen dat in opdracht doen. Het zijn handlangers van het regime die internationaal en ook in Nederland georganiseerd zijn. Met hun activiteiten om critici de mond te snoeren houden ze Eritreeërs in de diaspora in de greep en stellen ze hun eigen positie veilig, zegt hij. Deze praktijken zijn al jaren heimelijk gaande binnen de gemeenschap. Nu ben ook jij aan de beurt, vertelt hij. Daar kan ze wat mee, met dit inzicht. Het gaat niet zozeer om haar. Het gaat om een mechanisme dat in Eritrea én daarbuiten actief is.

In mei 2015 krijgt ze een dagvaarding in de brievenbus. Meseret Bahlbi, die al zo vaak over haar heeft getweet, klaagt haar aan wegens smaad en laster. Aanleiding is een kort telefonisch interview voor BNR Nieuwsradio op 21 mei. De journalist vraagt haar wat zij weet van in Nederland wonende aanhangers van de Eritrese dictatuur die voor de IND als tolk zouden werken, een hardnekkig gerucht waar een journaliste van OneWorld over heeft gepubliceerd. De broer van twee tolken die volgens ingewijden banden hebben met het regime, noemt Mirjam van Reisen voor de radio 'de spil van de inlichtingendienst van Eritrea eh waarvan het centrum in Nederland is en dat is een bekend gegeven en feit'. Twee dagen later twittert Meseret Bahlbi dat hij een kort geding tegen haar aanspant. Hij vermoedt dat Van Reisen met 'de spil' hem bedoelt.

De hoogleraar voelt de druk toenemen. Het is alsof ze tegen haar wil ergens in wordt gezogen. Ze merkt dat ze achterdochtiger wordt. Kan ze iedere Eritreeër die ze professioneel ontmoet wel vertrouwen? Wie werken er voor de lange arm van het regime in Nederland en wie niet? Nu ben ik een Eritreeër geworden, denkt ze. Nu weet ik hoe het is om je angstig en geïntimideerd te voelen.

Samen met haar advocaat steekt ze in het najaar veel tijd in de voorbereiding van het kort geding dat op haar wacht. Het lukt haar zich ook te concentreren op haar onderzoekswerk, docentschap en vele nevenfuncties, zoals haar lidmaatschap van de Adviesraad Internationale Vraagstukken, een belangrijk adviesorgaan van de regering waarin ze samenwerkt met oud-politici als Ernst Hirsch Ballin. Er komen nieuwe uitdagingen op haar pad, zoals een deeltijd-hoogleraarschap aan de wis- en natuurkunde-faculteit van de Universiteit Leiden per 1 januari 2016. Harde, cijfermatige wetenschap, daar mag ze ook graag haar tanden in zetten.

Na een paar rustige Kerstdagen met haar gezin opent Mirjam van Reisen op 1 januari haar mailbox. Er popt een foto op waarop ze is afgebeeld als een vampier, samen met de Britse journalist en Eritrea-expert Martin Plaut. Op de achtergrond een landkaart van Eritrea en de tekst: 'The two vampires, @martinplaut &@mvanreisen, having sleepless nights to suck the blood of #Eritrea'. Per mail ontvangt ze ook een foto van haar en andere Eritrea-experts met de tekst 'Assassins of Eritrea' (Moordenaars van Eritrea). Ze zou liegen als ze zou zeggen dat het haar niks doet. Maar er is ook een nieuwe wilskracht en energie om een goede verdediging voor te bereiden voor het kort geding dat haar vandaag wacht. Iemand moet zijn mond opendoen over wat er gaande is in Eritrea en in de Eritrese gemeenschap. Het is een diep verantwoordelijkheidsgevoel dat haar drijft. Ze wil zichzelf in de spiegel kunnen kijken en besluit: ik ga door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.