'Niet te snel en niet te veel' werd 'alles snel en vlug'

Op spaarcentjes passen en een goede levenpolis verkopen, dat waren de bescheiden ambities van SNS en Reaal in 1996. Hoe kon SNS Reaal tien jaar later dan zulke risico's nemen? 'Het was geen impuls van de bestuursvoor-zitter. Dat werkt veel gestructureerder.'

In Groningen is in 2010 een speciale leerstoel genoemd naar de man die verantwoordelijk is voor de aanstelling van Sjoerd van Keulen als bestuursvoorzitter van SNS Reaal. Hoogleraar Johan Bouma, die toen voorzitter was van de raad van commissarissen, is geen bankier noch iemand die op andere wijze zich heeft gemanifesteerd in de wereld van het snelle geld. Hij is een omzichtige academicus - een econoom die in 1992 een Leerboek voor Bedrijfseconomie schreef en de risico's van de conjunctuur en het bedrijfsleven kende.


Bouma wil geen commentaar geven op het besluit van de raad van commissarissen om de 'wildeman' Van Keulen te vragen en gooit onmiddellijk de hoorn op de haak. Sinds de door onder meer De Telegraaf, Pownews en twitteraar Jelle Brandt Corstius ontketende heksenjacht op Sjoerd van Keulen heerst er angst bij de mensen die binnen SNS Reaal verantwoordelijk waren voor de overname van de vastgoedfinanciering. Hoewel minister Dijsselbloem zich gekeerd heeft tegen de criminalisering van de betrokkenen, durft bijna niemand meer iets te zeggen.


Zelfs de totstandkoming van SNS Reaal door de fusie van de SNS Groep en Reaal Verzekeringen - tien jaar voor de fatale overname van de vastgoedpoot - is voor sommigen een taboe-onderwerp geworden. In 1996 waren SNS en Reaal allebei echter nog bescheiden ondernemingen die er eer in stelden op de spaarcentjes van de burger te passen of een goede levenpolis te verkopen. SNS heeft tenslotte zijn ontstaan te danken aan de idealistische Maatschappij tot Nut van 't Algemeen 'die het welzijn van het hele volk nastreefde'. Reaal is voortgekomen uit financiële diensten van de verzuilde vakbeweging. Dankzij het door Rijk de Gooijer gemaakte spotje - 'Foutje bedankt' - werd het in korte tijd op de kaart gezet.


De groei van Reaal is vooral ook te danken aan Wout Tuinenburg - een voormalig districtsbestuurder van de metaalbond NVV die in de jaren zeventig samen met Arie Groenevelt nog de beruchte stakingen bij Hoogovens heeft geleid. Eind jaren zeventig wordt hij penningmeester bij de nieuwe gefuseerde industriebond FNV. Hij ontpopt zich als een uitstekende financiële man die de FNV eerder als een bedrijf dan als een vereniging bestuurt.


Een van de zusteronderdelen van die FNV is de verzekeraar De Centrale - een organisatie met een diffuse machtsstructuur waar iedere FNV-bestuurder zich op stukloopt. Behalve een stichting hebben ook particuliere aandeelhouders een belang in de verzekeraar. In januari 1986 vraagt Wim Kok - dan nog FNV-voorzitter - aan Tuinenburg om het bedrijf overeind te helpen. 'Wout, voel jij er niets voor om De Centrale uit de put te halen?' Tuinenburg zegt ja en begint bij De Centrale op het moment dat Wim Kok politicus wordt.


Tuinenburg treft bij De Centrale meteen twee lijken in de kast, onder meer een herverzekeringsclaim uit de VS. Dankzij bemiddeling van toenmalig Nationale-Nederlanden-topman Jaap van Rijn weet hij van die claim af te komen. In 1987 neemt Tuinenburg onder anderen Jan Verheij als verzekeringsman en Max Hofland als financiële topman in dienst. Samen beginnen ze met een voorzichtige uitbouw van De Centrale. Die wordt stukje bij beetje samengevoegd met andere onderdelen uit het financiële erfgoed van de vakbeweging, zoals de verzekeraar Concordia (mede-oprichter van de Volkskrant), de ASN, en de Hollandse Koopmansbank. Er komt in 1990 een nieuwe organisatie, de Reaal Groep, waarin de FNV 51 procent van de aandelen heeft. Een van de nieuwe mensen die Tuinenburg erbij haalt, is Gerard van Olphen - de man die nu voor een omstreden 550 duizend euro per jaar topman wordt van staatsbank SNS Reaal. Heel geleidelijk kunnen Tuinenburg en Van Olphen van Reaal een moderne en efficiënte organisatie maken die het niet alleen meer moet hebben van collectieve contracten voor vakbondsleden, maar ook gewone particulieren als klant kan binnenhalen.


Tuinenburg: 'Ja, en in die tijd wilde je dan wat groeien. Voor de FNV-leden hebben we toen Proteq gekocht van het Bouwfonds. En later ook Helvetia in Zoetermeer, een kleine verzekeraar, en tenslotte het Hooge Huys.' In de jaren negentig gaan bankieren en verzekeren elkaar meer overlappen en lijkt bancassurance de toekomst. 'Ik kwam in contact met Jan Vugts van de SNS Groep. Uit dat gesprek kwam de conclusie dat het goed zou zijn om samen op te trekken. Vugts zei toen weleens dat hij de vijfde financiële groep wilde worden. En ik weet nog dat ik als grap antwoordde: 'Is er dan een zesde?''


In 1996 beginnen de fusie-onderhandelingen. Die zijn ingewikkeld vanwege de structuur van beide bedrijven. Voor Reaal zit Tuinenburg aan tafel met Gerard van Olphen en commissaris Hans van der Kar. Vugts leidt de gesprekken voor de SNS Groep. 'Een van zijn eisen was dat de FNV niet langer aandeelhouder mocht zijn', aldus Tuinenburg. 'Hij had geen hekel aan de bond, maar wilde een algemene bank-verzekeraar vormen. Niet een die een uitgesproken links imago zou hebben.' Tuinenburg moet bij zijn voormalige vakbondscollega's gaan vragen of ze hun belang van 51 procent in Reaal wilden verkopen. Tuinenburg zit daarbij samen met Van Olphen tegenover toenmalig FNV-voorzitter Johan Stekelenburg, waarnemend penningmeester Louis Groen en een externe FNV-accountant Aad van Klaren. Uiteindelijk rolt er een prijs uit van 450 miljoen gulden - ruim 200 miljoen euro. Vugts, die aanvankelijk de onderhandelingen helemaal heeft gedelegeerd aan Tuinenburg, wil er in de laatste fase van de gesprekken bij zijn om te voorkomen dat Tuinenburg zijn maatjes bij de FNV te veel zal geven.


Omdat Reaal Groep kleiner is dan de SNS Groep wordt Jan Vugts de nieuwe topman van SNS Reaal. 'Als Reaal wilden we dan de voorzitter van de raad van commissarissen leveren. Dat was bij ons Hans van der Kar. Maar Vugts wilde zijn eigen man: hoogleraar Bouma. Wij zijn akkoord gegaan op voorwaarde dat Reaal dan een commissaris meer zou krijgen.'


Door de fusie is de raad van bestuur veel te groot geworden. Daarom wordt nog een andere afspraak gemaakt. 'Ieder half jaar zou er iemand uittreden. Eerst ging Jan Verheij, toen Ton Boersma - die was nog van de NOG die SNS eerder had overgenomen - en toen Wim Blind. Daarna ben ik zelf gegaan en uiteindelijk Jan Vugts, de baas', zegt Tuinenburg. Nieuwe jonge bestuurders krijgen de kans om snel carrière te maken, zoals Van Olphen van Reaal en Ronald Latenstein tot Voorst van SNS.


Vugts is iemand die graag de lakens uitdeelt en weinig bemoeienis van buiten wil hebben. Maar net als Tuinenburg is hij iemand van kleine stappen. 'Het motto was niet te snel en niet te veel', zegt Tuinenburg.


Als opvolger van Vugts wordt de van Robeco afkomstige Hans Leenaars aangesteld, een hoogleraar informatiekunde die bekend staat als omzichtig en aankondigt zich vooral te willen richten op de distributie van bank- en verzekeringsdiensten via internet en het versterken van de verschillende merken.


Tuinenburg weet dat hij vanaf het begin niet lekker ligt bij de andere bestuurders, die kostenbesparingen willen realiseren door de synergiemogelijkheden te benutten. Als de winstgroei in 2001 stokt, ontstaat een bestuursconflict. Gerard van Olphen stapt op en gaat naar de NIB en vlak daarna naar Achmea. Ook Ronald Latenstein krijgt hoogoplopende ruzie met Leenaars en vertrekt naar Bank Insinger De Beaufort, waar hij wel de bezem door de stal mag halen.


In augustus 2001 maakt Leenaars bekend dat de raad van commissarissen een externe adviseur heeft ingehuurd - Jean de Hoed van Akzo Nobel - die voor versnelde integratie moet zorgen. Twee weken later is Leenaars weg. Omdat de oude getrouwen allemaal met pensioen zijn en de nieuwkomers zijn opgestapt, is een volkomen machtsvacuüm ontstaan bij SNS Reaal. Cor van den Bos (hoofddirecteur van Hooge Huys) en Rien Hinssen (hoofddirecteur SNS bank) moeten tijdelijk de honneurs waarnemen. Na overleg met De Nederlandsche Bank wordt ten slotte Den Hoed aangesteld als een zogenoemd 'tijdelijk technisch bestuursvoorzitter'. Hij moet een nieuw strategieplan opstellen. Dat heeft hij in april van 2001 allang klaar. Maar het is de raad van commissarissen onder leiding van Johan Bouma en Hans van der Kar niet gelukt om een nieuwe topman te vinden die dat plan wil uitvoeren.


De voorraad van topmannen is 'beperkt en aftelbaar', excuseert Bouma zich in NRC Handelsblad met enig gevoel voor understatement. Als het voor de zomer van 2002 nog niet rond is, excuseert Bouma zich nogmaals: 'In de zomer zijn de headhunters op vakantie en ligt alles zo zes weken stil.'


Plotseling duikt een kandidaat op die met slaande deuren is vertrokken bij Fortis. Hij heet Sjoerd van Keulen. In het najaar van 2002 beginnen de gesprekken met de raad van commissarissen. Tuinenburg: 'Van Keulen stak niet onder stoelen of banken dat hij het maar een waardeloos bedrijf vond. Het moest snel worden gesaneerd en versterkt. Hij kwam natuurlijk van Fortis, dat veel groter was.'


Henk Muller - penningmeester bij de FNV - is in die tijd ook commissaris bij SNS Reaal. Muller durft gezien zijn huidige nog gevoelige positie als lid van de Stichting Administratiekantoor SNS Reaal op dit moment weinig te zeggen. 'Ja, het klopt dat ik er bij gezeten heb. Maar ik vind dat er nu wel een karikatuur wordt gemaakt van de hele zaak. Het is net of SNS Reaal in een duister moment de financiering van Bouwfonds heeft gekocht. Het was geen impuls van de bestuursvoorzitter. Dat werkt veel gestructureerder. Als commissaris krijg je jaarplannen en meerjarenplannen voorgelegd met een aantal mogelijkheden. Van Keulen is ook niet zomaar uit de lucht komen vallen. Daar was een zorgvuldige selectieprocedure aan vooraf gegaan. Er waren andere kandidaten. Ik mag alleen niet zeggen wie.'


Volgens Tuinenburg zou Van Keulen eigenlijk niet langer dan een jaar blijven. 'Maar die termijn werd steeds verlengd.' Hij wil alles snel en vlug: de sanering maar ook de beursgang. Daarvoor haalt hij ook Ronald Latenstein weer terug van Insinger De Beaufort. Maar snel en vlug is ook onvoorzichtig.


Hoewel het beursklimaat na het uit elkaar spatten van de internet zeepbel is verslechterd, moet de beursgang worden doorgezet. Dat lukt in 2006. Ineens heeft Sjoerd van Keulen een grote zak geld om te gaan shoppen. Eerst koopt hij Zwitserleven en daarna van ABN Amro de vastgoedfinanciering van Bouwfonds.


Tuinenburg is dan allang weg, maar kijkt van de zijkant - als commissaris bij De Nederlandsche Bank -toe. 'Er waren heel veel mensen binnen de FNV die de wenkbrauwen fronsten over wat er in 2006 bij SNS Reaal gebeurde. Ik zou zelf die overname nooit gedaan hebben, omdat ik de overname van kleine verzekeraars een veel betere strategie vond. Maar ik zat er niet meer bij, dus dan moet je je er ook niet mee bemoeien. Dat heb ik ook niet gedaan bij de FNV, hoewel het af en toe kriebelt. En bij De Nederlandsche Bank gingen de commissarissen toen nog niet over het toezicht. Ja, en daarna kwam de crisis die niemand voorzien had. Als je mij vraagt hoe ik er op terugkijk: heel triest wat er allemaal is gebeurd. Gelukkig komt nu Gerard van Olphen. Die heb ik zelf nog bij De Centrale ingewerkt. Hele goede man. Zijn vader was vakbondsbestuurder. Bouwbond of zo. Dus hij komt ook uit een goed nest.'


RELATIEF GEMATIGD

Ex-topman Sjoerd van Keulen was onder de bankiers geen grootverdiener. In het jaar dat hij SNS Reaal naar de beurs bracht en ook de gewraakte overname van de vastgoeddochter deed, ontving hij verhoudingsgewijs, met 1,3 miljoen euro, een gematigd salaris. In de jaren daarvoor en in 2008 en 2009 ontving hij nog minder geld. De Amerikaan Don Shepard (Aegon) en de Belgen Jean-Paul Votron (Fortis) en Michel Tilmant (ING) waren in 2006 de grootverdieners uit de financiële sector. Rijkman Groenink maakte zijn klapper in 2007 bij de verkoop van ABN Amro. Hij streek toen 29 miljoen euro op. Ook de bonussen zijn in vergelijking met zijn collega's gering. De banken en verzekeraars van Tilmant, Votron, en Shepard hadden in 2008 allemaal staatssteun nodig had. De miljoenen die zij in 2006 aan bonus kregen, zijn nooit terugbetaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.