'Neonazi's, Thorhamers, 't is alleen folklore'

Het worden belangrijke maanden voor het Vlaams Blok. Op 8 oktober zijn er gemeenteraadsverkiezingen. In verschillende steden gloort de triomf....

Vlak voor vertrek grabbelt Hans Keldermans, voorzitter van de afdeling Mechelen van het Vlaams Blok, nog even onder zijn boordje en haalt met een veelbetekenende blik een kettinkje te voorschijn. Eraan bungelt de Thorhamer. De Mjollnir van de Germaanse god is voor hem een waardevol, heidens symbool. 'Hier geloof ik in.'

Twee uur lang heeft een bont gezelschap op het secretariaat van het Blok in de stad aan de Dijle juist verwoede pogingen gedaan stigma's weg te nemen. Nee, niet alle vreemdelingen moeten het land uit. Als ze zich maar aanpassen. Anders: wegwezen. Er zijn meer thema's. Veiligheid. Harde aanpak van criminelen. Behoud van normen en waarden. Ja, Vlaams nationalistisch zijn ze. Wat is daar verkeerd aan? Maar altijd zijn er weer die verwijzingen naar organisaties als Oostfronters, Were Di, Voorpost. 'Ze zijn geen onderdeel van het Blok.' En als duizenden aanhangers demonstreren, is er steevast alleen maar aandacht voor het handjevol kaalkoppen.

Mechelen is één van de steden in Vlaanderen waar voor het Blok triomfen gloren. Natuurlijk staan op 8 oktober, de dag van de komende gemeenteraadsverkiezingen, de schijnwerpers vooral gericht op Antwerpen, waar Filip Dewinter c.s. op meer dan 30 procent hopen.

Maar ook in steden als Lier en Gent scoort het Blok al ruim boven de 20 procent. Zijn er dan zo veel Vlamingen vatbaar voor zwart en bruin? Een rondgang door partijgelederen leert dat het Blok meer schakeringen heeft.

Volgens peilingen van de Gazet van Antwerpen kan extreemrechts in Mechelen uitgroeien tot de grootste partij. De machtsblokken van de socialisten en christen-democraten brokkelen er gestaag af. Niet langer wentelen kiezer en gekozene zich weldadig in de symbiose van het cliëntelisme - in ruil voor electorale steun een woning of een betrekking in het bestuur. De binding met de traditionele partijen is weg.

Het sociaal evenwicht is verstoord. Veel welgestelden zijn verpauperende wijken ontvlucht en vertrokken naar lommerrijke buitengewesten, gevolgd door middengroepen en jonge gezinnen. Analyses van het onderzoek door de Antwerpse krant wijzen uit dat de aanhang van het Blok vooral bestaat uit laaggeschoolden, arbeiders en gepensioneerden. Er moet iets van vereenzelviging bestaan: in de politieke arena kiest het Blok voortdurend de rol van underdog. Provocatie van het establishment, dat in België door schandalen is besmet, is deel van de strategie.

Door de macht van het getal is het Blok inmiddels de schaamte voorbij. Vroeger werd een stem voor de partij hooguit wat besmuikt opgebiecht, maar wie geneert zich nog als heel wat bewoners in dezelfde straat de voorkeur delen?

Op het secretariaat in Mechelen heeft zich een deel van het lokale kader verzameld. Wat ze bindt? Herhaaldelijk valt de term 'multikul' - bekend jargon van Dewinter. Niemand gelooft in een veelkleurige samenleving. Eigen volk eerst, ja.

Maar de achtergronden verschillen. Wim Kluppels (57) is er, bijvoorbeeld. Bestuurslid. Middenstander. 'Het Vlaams Blok is de enige partij die de onveiligheid durft aan te pakken.' Zes keer is er ingebroken in zijn winkel. In 1996 vermoordden twee onbekenden zijn vrouw en staken vervolgens de winkel in brand. Kim Brooks (26) is er. Kandidaat. Tandtechnicus. Ze komt uit Zuid-Afrika. 'Maar ik heb nog nooit een racistischer samenleving gezien als hier.' Op school werd ze lastig gevallen door een Marokkaan. Toen ze er wat van zei, werd ze buiten opgewacht door leden van zijn familie. Niemand die hielp. Voorzitter Keldermans (38) is arbeider in een gieterij. 'Arbeiders zijn juist conservatief. Van de SP hoeven ze niks meer te verwachten. Dat zijn yuppies met Rolexen en dure wagens. Die kijken neer op ons soort.'

Steven Bosselaers (31) is er niet. In het boek De Jonge Turken van het Vlaams Blok van Vrij Nederland-journalist Rinke van den Brink wordt de Mechelaar beschreven. Bestuurslid. Rabiaat flamingant. Houdt wel van 'gezonde provocatie'. Bosselaers is actief binnen de Vlaamse Jongeren Mechelen, een kleine jongerenorganisatie die contacten heeft met neonazi's.

Hoe ver sympathieën van kader en achterban voor het nationaal-socialisme reiken is gissen. Soms komt er wat aan de oppervlakte. Toen het Vlaams Blok instemde met een wet die ontkenning van de holocaust strafbaar stelde, volgde een reeks opzeggingen van het lidmaatschap. Maar volgens politieke analisten komen extreemrechtse oprispingen de partij niet slecht uit. Door zich te distantiëren ontstaat een gematigder profiel; zo bruin zijn we niet.

Maar in zijn bureau in het parlementsgebouw aan de Wetstraat wuift Gerlof Annemans, fractieleider van het Vlaams Blok in de Kamer van Volksvertegenwoordigers, wat geërgerd met de hand. 'Geloof me, Thorhamers, neonazi's, het is niet belangrijk. Het is folklore, hooguit.' Twee gangen verderop zit zijn collega, Alexandra Colen. Ze is minder stellig. 'De kaders zijn niet representatief voor de partij. Die is gematigder. Er is gerekruteerd uit enkele extreme groeperingen. We hebben moeite met het aantrekken van universitair geschoold personeel. Een dienstverband bij ons is doorgaans fnuikend voor een verdere carrière.'

Wie bij het Blok niet alleen de retoriek van Dewinter tegen migranten wil optekenen, komt al snel terecht bij Annemans (41) en Colen (44). Eerstgenoemde maakte faam als scherp ondervrager in parlementaire onderzoekscommissies. Hij was advocaat en screent partijteksten op betamelijkheid. Zijn vrouwelijke collega, van oorsprong Ierse, overtuigd katholiek en moeder van vijf kinderen, geldt als hoeder van conservatieve waarden. Ze is zojuist teruggekeerd van een debat over adoptie door homoparen. 'Het is tegen de wetten van de natuur, zoiets.'

Ziedaar, meer kleuren op het palet. Beiden zijn politici die best in een democratische partij zouden passen, verklaarde een antidiscriminatieorganisatie onlangs. Dat vonden velen te ver gaan. Maar hun optreden leidt in België herhaaldelijk tot de vaststelling dat er wel degelijk verschillende stromingen in het Blok bestaan. Die zouden volgens waarnemers uitmonden in een scheuring als de club tot de oppositie veroordeeld blijft.

Annemans ontkent dat het front barsten vertoont. 'Ik steun Dewinter voluit, ook in zijn opvattingen over vreemdelingen, ja. Alleen soms denk ik, en anderen ook: kom aan Filip, iets rustiger had ook gekund. Maar zo is zijn stijl.'

Voor Colen is ontkennen wat lastiger. Dewinter heeft het geregeld op haar voorzien. Hij noemde haar onlangs nog 'puriteinse kwezel'. Ze belandde uiteindelijk niet op de Antwerpse kieslijst. 'Ik zal niet tegenspreken dat ik moeite heb met bepaalde programmapunten. Het op grote schaal terugsturen van vreemdelingen is gewoon niet realistisch. Ik zeg altijd: de partij is niet tegen immigratie, de partij is tegen wanbeleid. De problemen zijn nooit aangepakt.'

Ze betreurt het dat de partij zo fors inzet op het migrantenthema. Zeker op het platteland is volgens haar nog veel te winnen met het gedachtegoed van het Blok: 'economisch liberaal, Vlaams onafhankelijk en ethisch conservatief'.

Annemans maakt niet eens een onderscheid tussen stad en platteland: in zijn analyse gaapt overal de ruimte voor het Blok in een 'van oudsher rechts georiënteerd' Vlaanderen. De CVP is groggy na de opdoffer tijdens de verkiezingen in juni vorig jaar, de liberale VLD is in de omhelzing van socialisten en groenen te veel naar links opgeschoven; de behoudende achterban voelt zich verraden. Annemans, uitdagend: 'We zullen die ruimte niet onbenut laten.'

Het nogal grimmige imago zit het electoraat niet dwars. De Ghandi-wijk in Mechelen is het voorbeeld van een buurt waar het Vlaams Blok goed scoort. Arbeiderswoningen, laagbouw in de sociale sector en aan de rand een mini-Bijlmer.

De vingers van een bewoner trillen van opwinding als hij de brief van het Vlaams Blok toont. Afzender: Frank Creyelman, fractieleider in Mechelen, senator in Brussel. 'Goed nieuws. Er komen vangnetten.' De bewoner: 'Die doen wat, hè, die van het Blok.' Voetballende Marokkaantjes ('schorem is het') schoten herhaaldelijk de lichten van zijn auto aan diggelen. Ook de tuinkabouter sneuvelde. 'De andere partijen laten zich niet zien, hier.'

Het optreden van Creyelman staat niet op zichzelf. Op het secretariaat reikt het kader krantjes aan, pamfletten, aankondigingen van manifestaties.

'Het is eigenlijk heel klassiek wat ze doen.' Het kamerlid Bart Somers trekt in Mechelen bij de komende verkiezingen de lijst van de VLD, de partij die volgens de peiling van de Gazet in Antwerpen in een nek-aan-nekrace met het Blok is verwikkeld. Hij was woordvoerder van de huidige premier Guy Verhofstadt. Laat duidelijk zijn: hij veracht het Blok en de idealen. Maar de strategie is deels gekopieerd. Politiek activisme: ook de VLD heeft nu een huis-aan-huisblaadje en peilt de meningen van de inwoners. 'Je moet er gewoon keihard voor werken.'

Voelt hij zich opgejaagd door het Blok? Somers constateert het tegendeel. De angst onder de bestaande partijen om denkbeelden van extreemrechts over te nemen is volgens hem zo groot dat bepaalde onderwerpen onbespreekbaar zijn geworden. Vrijwillige terugkeerpremies, inburgeringscontracten, ze komen niet aan bod. 'In Nederland gebeurt dat wel. Hier zijn we verkrampt geraakt.' Maar de VLD zal, kondigt hij aan, accenten leggen op het thema veiligheid. 'Te lang is alleen maar aandacht besteed aan preventie. Het repressieve luik is verwaarloosd.'

Op het secretariaat van het Blok glimlachen de aanwezigen triomfantelijk. Er is meer van ons gekopieerd dan verkiezingskrantjes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.