'Nederland vlucht vergeefs voor oorlogsverleden'

Volgens Thomas von der Dunk bedekt Nederland oorlogsmisdadigers te vaak met de mantel der liefde. Hij is blij dat dit met Mladic niet lijkt te gebeuren.

Beeld reuters

Met grote tevredenheid heb ik het onbeschofte gedrag van Mladic begin deze week bij het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag gadegeslagen, dat door Olaf Tempelman in zijn verslag in De Volkskrant van dinsdag terecht als dat van een bokkig kind is gekwalificeerd.

Tevredenheid
Die tevredenheid zal U verbazen, maar heeft een heel eenvoudige reden: toen Mladic gevangen en uitgeleverd werd, ontstond het beeld dat het inmiddels zou gaan om een zielige oude man - na een hartinfarct half invalide - die misschien niet meer in staat zou zijn om zijn proces bij te wonen en de portee ervan te bevatten. Na het Milosevic-debakel zou dat extra pijnlijk zijn.

Nu: aan die mogelijke vluchtroute voor een veroordeling wegens massamoord zestien jaar na dato heeft Mladic zelf met zijn vertrouwde bullebakgedrag een hardhandig eindig gemaakt, en dat bevredigt het rechtsgevoel. Zo kennen we onze grote oorlogsmisdadiger tenminste weer.

Wat eveneens het rechtsgevoel bevredigt, is, dat het Haagse gerechtshof nu de voortdurende morele vlucht van de Nederlandse overheid voor háár verantwoordelijkheid voor Srebrenica helder heeft afgestraft: Dutchbat had in een zeer concreet geval, waar het eigen Bosnische werknemers betrof, anders kunnen en moeten handelen dan het heeft gedaan.

Schuldig
Uit angst dat Henk & Ingrid dan ook maar één cent aan schadevergoeding moesten dokken heeft Den Haag altijd strict de boot afgehouden: wíj zijn niet schuldig, de massamoord komt geheel op conto van Mladic.

Dat is zo, maar dat neemt niet weg dat pianospeler Thom Karremans, als hoogste militaire gezagsdrager ter plekke, in ruil voor een schemerlamp Mladic zijn gang heeft laten gaan omdat hij het zichtbaar in zijn broek deed voor de mogelijke alternatieven.

Desondanks werd hij nadien in rang gepromoveerd, en kreeg Dutchbat van Defensieminister Henk Kamp tien jaar later nog een mooie herdenkingsmedaille - beslist een unicum in de Europese krijgsgeschiedenis. Na Waterloo en Stalingrad bleef die voor de Franse c.q. Duitse soldaten die de desbetreffende slag overleefd hadden althans uit.

In Nederland staat dat overigens niet helemaal op zichzelf, zoals de personele nasleep van de zogenaamde Politionele Acties in Indonesië leert - de verhullende eufemistische term, tot de dag van vandaag in gebruik, blijft veelzeggend.

Excuses
Neem de slachting in Rawagede, waarvoor Den Haag zelfs het woord 'excuus' niet over de mond kon krijgen omdat dat geld kon kosten. Stelselmatig hebben Nederlandse ministers geweigerd de (schaarse) overlevenden en nabestaanden te ontvangen, omdat er - net als bij Srebrenica - vooral in Nederland overgevoelige tenen, ditmaal van Oud-Indisch-gasten, moesten worden gespaard. Denk aan de Poncke Princenaffaire tijdens Paars-I.

Nog steeds bestaat een tamelijk rozig beeld van ons koloniale verleden, inclusief onze respectabele bijdrage aan de transatlantische slavenhandel, waaraan zeker ultrarechts Nederland, van Rita Verdonk tot Martin Bosma, niet graag herinnerd wil worden. Wat dan resulteert in het voor hergebruik aanprijzen van een VOC-mentaliteit, die zich ook in de populariteit van onze vorige premier mocht verheugen.

PVV-nationalistisch ronkende tekst
Wel: aan de basis van de verbreiding van de VOC-mentaliteit stond de stichter van Batavia, Jan Pieterszoon Coen. In zijn vaderstad Hoorn zit men inmiddels danig met zijn standbeeld - en vooral met de PVV-nationalistisch ronkende tekst erop - in zijn maag, zodat door het gemeentebestuur nu het aanbrengen van een appendix c.q. erratum op de sokkel overwogen wordt.

In reactie op verzet van de Bandanezen tegen Nederlandse verovering liet Coen immers nagenoeg de hele locale bevolking uitmoorden, veertienduizend mensen groot - het dubbele van het aantal slachtoffers in Srebrenica.

Er zijn inmiddels inderdaad al enige vergelijkingen met Mladic getrokken, die in eigen land immers ook als nationale held wordt vereerd. Wat, als men ginds zou besluiten, een standbeeld voor hem als Groot Voorvechter van Servische waarden en belangen op te richten?

Ook Balkenendes voorganger en geestverwant Colijn ging niet vrijuit. 'Daar werd wat groots verricht', zo luidde letterlijk diens oordeel over Van Heutsz' bloedige optreden in Atjeh, waarbij hijzelf betrokken was.

Nederlandse gewelddadigheid
In die dagen was het de Duitse dichter Theodor Fontane die de Nederlandse gewelddadigheid hekelde, in een gedicht over een door 'onze jongens' aangericht bloedbad onder Balinese vrouwen, waarin de gangbare koloniale mengeling van inhalige koopmansgeest, ploerterige cultuurbarbarij en hypocriete zendingsdrang aan de kaak werd gesteld.

De rake slotzin daarvan wil ik U niet onthouden. Nadat hij beschreven heeft hoe de laatste dorpeling door de Nederlandse beschaving brengende kolonisator is afgemaakt, besluit Fontane kort, maar afdoende: 'Mynheer derweilen, in seinem Kontor, malt sich christlich Kulturelles vor'.

Rawagede en Srebrenica zijn natuurlijk in één cruciaal opzicht niet gelijk aan elkaar: in 1995 deden Nederlandse militairen te weinig moeite een massamoord te verhinderen, een halve eeuw eerder begingen zij die zelf.

Rekenen op Den Haag
Maar er is een verrassende parallel: ook kapitein Raymond Westerling, die in 'Ons Indië' tal van oorlogsmisdaden op zijn naam had staan, kon nadien rekenen op Den Haag. Hij kreeg weliswaar geen standbeeld, maar een studiebeurs - om zich in de zangkunst te bekwamen: bij de opera hoopte hij een nieuwe carrière te kunnen beginnen.

Of het tot veel succesvolle vertolkingen van de rol van de wrede gouverneur Don Pizarro in Beethovens vrijheidsepos Fidelio is gekomen, verhaalt de geschiedenis niet.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en publicist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.