'Natuurlijke dood' is een juridisch begrip

In het debat over 'versterving' is een misverstand geslopen, omdat aan het juridische begrip 'natuurlijke dood' een medische lading wordt gegeven, stelt Chris Rutenfrans....

DE AFGELOPEN weken is een discussie ontstaan over de vraag of het aanvaardbaar is om demente mensen te laten sterven door hun voedsel en vocht te onthouden. Een dergelijke handelwijze wordt 'versterving' genoemd.

In Forum van 7 augustus heb ik beweerd dat 'versterving' moeilijk een natuurlijke doodsoorzaak kan worden genoemd en dat daarom bemoeienis van justitie geboden is.

Die bewering wordt door verpleeghuisarts Kruit (Forum 12 augustus) en mevrouw Rijkers (Forum 15 augustus) bestreden. Beiden menen dat 'versterving' wél een natuurlijke doodsoorzaak is, in elk geval natuurlijker dan kunstmatige voedsel- en vochttoediening aan stervende patiënten.

Uit deze reacties blijkt dat er een misverstand bestaat over het begrip 'natuurlijke dood'. Dat wordt mogelijk in de hand gewerkt door de term 'natuurlijk' die een positieve associatie heeft. Zo wordt het onthouden van een levensreddende behandeling aan een bepaalde categorie patiënten wel vergoeilijkt met de uitdrukking 'de natuur haar gang laten gaan'.

In feite is 'natuur' een wanbegrip omdat het alles omvat. Niet alleen voedsel en vocht behoren tot de natuur, maar ook het infuus en de sonde, en ook de hersenen waarmee die apparatuur is bedacht en ontworpen. Verder moet goed bedacht worden dat de natuur geen zelfbewustzijn en evenmin bedoelingen heeft, en daarom ook niet haar gang kan gaan. De natuur heeft evenmin een moraal en kan dus onmogelijk goed of slecht worden genoemd.

De menselijke cultuur, inclusief de medische wetenschap en het recht, bestaat doordat wij de natuur nu juist niét haar gang laten gaan, maar haar voortdurend dwarsbomen en in banen leiden die ons goed dunken. Overlijden als gevolg van kanker en aids is volstrekt natuurlijk, maar wij zijn geneigd ons daar niet bij neer te leggen en bestrijden deze ziekten met man en macht. Dat is nu eenmaal de menselijke natuur. Zo gauw iemand uit naam der natuur de ziekte van een ander de vrije loop wil laten, verdient hij ons wantrouwen.

Het begrip 'natuurlijke dood' wordt gebruikt in rechterlijke uitspraken met betrekking tot artikel 7 van de Wet op de Lijkbezorging. Lid 1 van dat artikel luidt als volgt: 'Hij die de schouwing (van een lijk, CR) heeft verricht geeft een verklaring van overlijden af, indien hij overtuigd is, dat de dood is ingetreden ten gevolge van een natuurlijke oorzaak.' De Hoge Raad heeft eind 1987 geoordeeld dat bij euthanasie geen sprake is van een natuurlijke dood.

De dood treedt dan immers niet in als gevolg van de ziekte, maar van levensbeëindiging door de arts. Het Haagse gerechtshof had eerder in dezelfde zaak overwogen dat een dood niet-natuurlijk is als deze teweeg wordt gebracht door opzet of schuld van derden of door zelfmoord, maar ook als deze het gevolg is van een ongeval of uiterlijk geweld, zelfs wanneer dit niet door menselijke schuld is veroorzaakt.

De advocaat-generaal bij het gerechtshof schreef in Medisch Contact (15 januari 1988): 'Zelfs de man die over de spreekwoordelijke bananenschil is uitgegleden en daaraan overlijdt, sterft een niet-natuurlijke dood in de zin van de Wet op de Lijkbezorging'. Hij concludeert dat 'iedere buiten de natuurlijke medische gevolgen van de eigen gezondheidstoestand liggende doodsoorzaak als een niet-natuurlijke doodsoorzaak dient te worden beschouwd.'

De reden om onderscheid te maken tussen natuurlijke en niet-natuurlijke dood is dat, in het laatste geval, justitie wordt ingeschakeld om na te gaan of de dood niet toch kan zijn veroorzaakt door de opzet of schuld van een ander.

'Versterving' is een niet-natuurlijke doodsoorzaak als het overlijden niet het gevolg is van de ziekte van de demente patiënt, maar van het onthouden van voedsel en vocht. Er mag dan geen verklaring van overlijden worden afgegeven. Doet de behandelend arts dat toch dan maakt hij zich schuldig aan valsheid in geschrifte.

In geval van dood door 'versterving' moet de arts de lijkschouwer waarschuwen, die vervolgens verslag uitbrengt aan het openbaar ministerie. Dat is niet alleen juridisch verplicht, het is ook de enige manier om de praktijk van medische levensbeëindiging extern te controleren.

Chris Rutenfrans is criminoloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.