'Moet de krant propaganda van IS structureel weren?'

Het verstilde beeld uit de video van IS maakt een verpletterende indruk: het aangezicht van een man die weet dat hij binnen enkele seconden zal worden gedood. Maar niet iedereen wil dit zien. Ombudsvrouw Annieke Kranenberg buigt zich over de vraag of de krant dergelijke propaganda wel moet tonen.

Een strijder van Islamitische Staat wappert met de vlag van de terreurorganisatie nadat zij de luchtmachtbasis Tabqa in Syrië hebben veroverd. Beeld ap

Zijn gelaat steekt krijtwit af tegen de zwarte kleding van de IS-beul, die van achteren een mes naar zijn keel brengt. Hij heeft zijn ogen gesloten, oogt niet angstig, eerder sereen. 'Steven Sotloff staat op het punt te worden onthoofd', luidde het onderschrift bij het beeld uit de video dat IS op internet plaatste. Die tekst klopte letterlijk. Een tel later deed de beul wat hij voornemens was te doen.

De meeste kranten in binnen- en buitenland kozen voor een ander videobeeld, waarbij Sotloff en de beul recht in de camera lijken te kijken. Die foto werd door internationale persbureaus aangeleverd. De redactie van de Volkskrant koos zelf een verstild beeld uit de originele video.

De fotoredacteur die de video bekeek, kan er kort over zijn: 'Dit was het sterkste beeld.' Daar heeft hij wat mij betreft gelijk in. Het moment is zelfs indringender dan de feitelijke onthoofding, die de krant sowieso nooit zou afdrukken. Het is de intimiteit van het ogenblik dat een verpletterende indruk maakt. Het aanzicht van een man die weet dat hij binnen enkele seconden zal worden gedood.

Discussie
Ook al is dit het meest indringende beeld uit de IS-video, dan nog is het de vraag of de krant die had moeten tonen. 'Er is 's avonds discussie over geweest', vertelt de fotoredacteur. 'We wisten dat dit beeld ontzettend hard was, maar soms is dat nodig.'

Verscheidene lezers denken daar anders over. 'Waarom moet ik dit zien?', was een veelgestelde vraag. Soortgelijke klachten kwamen er over de foto van een openbare terechtstelling in Raqqa, waar een IS beul op het punt staat een hand af te hakken (31 augustus, pagina 3). 'Wat levert me dit op, behalve een zeer rotgevoel?', schreef een lezer. 'Ik hoef niet alles te zien.'

Dat krijgt de lezer van de Volkskrant bij lange na niet. De redactie werkt met een fijnmazig filter. Slechts een fractie van alle gruwelbeelden van IS die de fotoredactie voorbij ziet komen, wordt getoond en dan alleen de meest gekuiste en minst bloedige. De gespietste hoofden werden u onthouden, evenals de gekruisigde lichamen, het stenigen van vrouwen en de executies van mannen, rijenlang.

Propagandakarretje
Lezers hadden - net als eerder bij het tonen van beelden uit de onthoofdingsvideo van James Foley - nog een belangrijk bezwaar: de krant laat zich voor het propagandakarretje van IS spannen. Dat de Volkskrant-hoofdredacteur de foto op de radio een 'iconisch nieuwsbeeld' noemde dat ongetwijfeld een rol gaat spelen in de politieke discussie over Amerikaans militair ingrijpen in Syrië en Irak, doet daar volgens hen niets aan af. 'U doet precies wat IS graag wil: shock and awe.' Ook columnist Bert Wagendorp uitte zich kritisch: '(...) het wordt ingewikkeld wanneer het volstrekt duidelijk is dat je onderdeel bent van een propaganda-actie, het onthoofden van een journalist, en dat je zo bijdraagt aan het succes ervan.'

Ik vraag me af in hoeverre reguliere media een belangrijke factor zijn in het propagandasucces van IS. We weten niet eens zeker wat IS met deze propaganda wil bereiken. Willen ze Amerika werkelijk afschrikken in te grijpen in Irak en Syrië, of willen ze de VS juist tot militaire actie provoceren om meer zieltjes te winnen? Ook al zouden nieuwsorganisaties geen IS-propaganda meer vertonen, dan nog zal die zijn rekruterende werk wel doen. Tien jaar geleden bleek al hoe populair de onthoofdingsfilmpjes onder jihadsympathisanten waren. Toen waren de slachtoffers vooral Russische soldaten in Tsjetsjenië, met Amerika samenwerkende Irakezen en enkele westerlingen zoals Daniel Pearl en Ken Bigley. Ze werden gedeeld via usb-sticks, chatgroepen en andere krochten op internet. Daar kwam geen gewoon medium aan te pas. Een 'media black out' - waartoe op Twitter wordt opgeroepen - werkt in het Westen misschien zelfs averechts. Het verstrekt het wij-zij-denken.

'Mensen moeten weten wat er gebeurt'
Belangrijker: de gruweldaden zijn niet weg wanneer ze niet worden getoond. Dat maakte het verhaal bij de foto van de terechtstelling in Raqqa zo goed duidelijk. De foto is online gezet door activisten, die met gevaar voor eigen leven heimelijk opnamen maken in het gebied dat is veroverd door IS. 'Mensen moeten weten wat hier gebeurt', zei een van hen. Onafhankelijke beelden zijn er nauwelijks, want er zijn vrijwel geen journalisten die zich in het gebied wagen.

Zodra propaganda een criterium wordt om iets wel of niet te laten zien, begeven serieuze kranten zich op glad ijs. In het geval van IS mag duidelijk zijn wie de slechterik is, in andere gevallen worden informatiestromen subtieler gestuurd en zal de redactie zo'n (politieke) keuze niet willen maken. Zou het beeld van Bush met een brandweerman na de aanslagen van 11/9 dan ook niet propagandistisch zijn? Of de blote borsten van de activistes van Femen?

Veel nuttiger is het de mechanismen van propaganda inzichtelijk te maken. Eerder bracht deze krant stukken over de online 'humor en horror' methoden van IS en de symbolische kracht van onthoofdingsvideo's. The New York Times publiceerde vorige week een uitputtende analyse van IS propaganda en kwam tot een verassende conclusie: daar waar Al Qaida vooral opriep tot aanslagen in het Westen, doet IS dat nauwelijks. Vooralsnog is er een hoofddoel: het veiligstellen en uitbreiden van 'de Islamitische Staat'.

Zelfgekozen naam
Ik gebruik bewust aanhalingstekens voor 'de Islamitische Staat' want ook deze naam is volgens veel lezers propaganda. Het overnemen van deze zelfverkozen naam geeft de organisatie legitimatie, zo is de redenering. Hoewel ik die begrijp, lijkt me de discussie niet zo zinvol omdat 'Islamitische Staat' wereldwijd ingeburgerd raakt (er zijn verschillende afkortingen: IS, ISIS of ISIL).

Wel ben ik voorstander van het weghalen van het woordje 'de', zoals een lezer suggereert. Taalkundig is het onjuist, want het betreft hier een terroristische organisatie en geen erkende staat. Daarnaast roept 'de' op tot zowel positieve als negatieve emoties, schrijft hij. 'Voor veel islamieten is zoiets als 'een Islamitische staat' per definitie iets dat niet verwerpelijk kan zijn. Bij niet-islamieten zoals ikzelf roept het emoties op tegen alle Islamieten. Immers 'de' Islamitische staat doet verschrikkelijke dingen.'

Terug naar de foto van Sotloff. De krant moet vooral de nieuwswaarde beoordelen. Voegt het beeld iets toe aan het beeld dat we al hadden? Dat was mijns inziens het geval. Een volgende keer moet misschien voor een minder confronterende foto worden gekozen, hoe cru en beredeneerd dat ook klinkt omdat het uitgaat van de premisse dat er een volgende keer zal zijn en dat mensen afstompen als zij veel gruwelijke beelden zien. Het gezicht van Sotloff raak ik niet kwijt. Maar dat was nodig, ook al kreeg ik er een rotgevoel van.

Annieke Kranenberg is de Ombudsvrouw van de Volkskrant.
De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.
ombudsvrouw@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.