• Liberalen grootste partij * PvdA en D66 verliezen fors * Opkomst lager dan in 1991 Kok waarschuwt VVD na monsterzege

Premier Kok heeft VVD-leider Bolkestein gewaarschuwd zijn 'hand niet te overspelen' na de historische zege van de VVD bij de provinciale-statenverkiezingen....

Van onze verslaggevers

DEN HAAG

PvdA en D66 incasseerden grote nederlagen, zowel vergeleken bij de provinciale-statenverkiezingen van 1991 als bij de Tweede-Kamerverkiezingen van vorig jaar. Beide partijen hadden te lijden onder de toch al lage opkomst - met 50 procent nog onder het percentage van 1991 (52,3 procent).

Van de kiezers die bij de Tweede-Kamerverkiezingen op de PvdA stemden, kwam maar 55 procent op. En van de aanhang van D66 liet meer dan de helft verstek. Dit keer bleken de kiezers van CDA en VVD het trouwst: 70 procent ging naar de stembus.

GroenLinks boekte een lichte winst ten opzichte van de statenverkiezingen van 1991. Vergeleken met de kamerverkiezingen van vorig jaar was de winst groter: omgerekend van vijf naar acht zetels. In de Eerste Kamer blijft de partij stabiel met vier zetels.

De leiders van de regeringspartijen PvdA, VVD en D66 benadrukten alle drie dat de uitslag geen gevolgen zal hebben voor de coalitie. Bolkestein: 'Wij willen een kabinet tot mei 1998. Dat is mijn wens, daar werk ik voor. Wij willen een betrouwbare regeringspartner zijn.'

Maar Van Mierlo wees er wel op dat er onvoorspelbare psychologische effecten kunnen optreden. PvdA en D66 betreuren het achteraf dat zij zich in de verkiezingscampagne niet meer hebben gemanifesteerd met hun bewindslieden.

Premier Kok kritiseerde de politieke boodschap die Bolkestein de laatste weken uitdroeg. 'Bolkestein heeft het ongenoegen weten te verzamelen.' Kok doelde op Bolkesteins opvattingen over het asielbeleid. 'Die gaan mij te ver, maar ze spreken sommigen aan.'

Voorts verklaarde Kok de overwinning van de liberalen uit het feit dat de VVD-leider in de Tweede Kamer zit en uit de onafhankelijke opstelling die hij kiest: 'Bolkestein speelde een afstandelijke rol ten opzichte van het kabinet. De aantrekkelijkheid van het eigen geluid werd gecombineerd met de indruk dat hij niet in alle opzichten verantwoordelijk is voor het kabinetsbeleid.'

Ook PvdA-fractievoorzitter Wallage legde verband met het optreden van Bolkestein. 'Degene die zich het sterkst profileert, profiteert het meest. Maar je moet ervoor oppassen te denken dat je allemaal op dezelfde manier de politieke kost kunt verdienen.'

PvdA-voorzitter Rottenberg wees op de nadelige invloed van de lage opkomst: 'We staan er slecht voor, absoluut. Onze kiezers bleven thuis. De VVD heeft zijn kiezers maximaal weten te motiveren. Wat te doen? We moeten niet met een pseudo-Bolkestein komen. We hebben Kok bewust niet in de strijd gegooid. Bolkestein investeert in de VVD, wij in het kabinet.'

D66-leider Van Mierlo wees eveneens op de 'afstandelijke houding' van Bolkestein. 'En ik probeer dat zo min mogelijk geladen te zeggen.' In de formatie heeft Van Mierlo erop aangedrongen dat Bolkestein tot het kabinet zou toe treden. Nu zei hij: 'Misschien heb ik me te weinig verzet tegen zijn keuze om buiten het kabinet te blijven.'

De D66-leider had kritiek op de scherpe manier waarop tot op de verkiezingsdag toe campagne is gemaakt en peilingen werden gepubliceerd. 'Twee keer een poll zo vlak voor de verkiezingen. Dat is nog nooit gebeurd. Er zijn landen waar dat verboden is.'

En over een televisie-optreden van Bolkestein op de ochtend van de verkiezingen zei Van Mierlo: 'Misschien is dat ouderwets, maar op een gegeven moment stop je met de campagne.' Over zijn eigen rol zei hij: 'Ik had graag wat meer meegedaan. Een minister is in een campagne toch gekleurder aanwezig dan een kamerlid.'

Tijdens het slotdebat van de fractievoorzitters van de vier grote partijen sprak CDA'er Heerma de verwachting uit dat er reeds volgend jaar nieuwe kamerverkiezingen zullen zijn, gezien de eclatante overwinning van de VVD. Bolkestein diende hem direct van repliek: 'Wij willen een kabinet tot mei 1998. Dat is mijn wens, daar werk ik voor. Wij willen een betrouwbare regeringspartner zijn.'

Wallage zei in het debat dat de PvdA 'de prijs heeft betaald' voor het niet inzetten van de premier. 'Het is een rare, gemengde campagne geweest met provinciale en landelijke elementen. daar heeft Bolkestein goed gebruik van gemaakt.'

Wolffensperger erkende dat de overwinning van de VVD van invloed kan zijn bij de besluitvorming door het kabinet. 'Het zal moeilijker worden om de grote problemen op te lossen.'

CDA-europarlementariër Maij bood gisteren haar verontschuldigingen aan haar partij aan, vanwege de vergelijking die zij had getrokken tussen de ideeën van VVD-leider Bolkestein en die van het rechts-extremistische Vlaams Blok. Bolkestein eiste vorige week excuses van de CDA-leiding hiervoor, maar die bleven uit.

Maij zei nu: 'We hadden op een betere uitslag gehoopt en verwacht. Wanneer mijn partij die niet heeft gehaald, mede door mijn uitlatingen, dan bied ik de partijtop mijn excuses daarvoor aan. Het was een strategische fout.' Ze beloofde ook contact op te nemen met Bolkestein.

CDA-leider Heerma was zuinig over het gebaar van Maij. 'Zij heeft de bal de lucht ingegooid en zij moest hem eruit halen. Het had eerder gekund', zei Heerma.

Vice-voorzitter Lodders van het CDA vindt dat er een strakkere leiding moet komen in de partij. In augustus, toen de CDA-fractie in de Tweede Kamer van leider wisselde, is afgesproken dat er een collectief leiderschap zou komen. 'Die constellatie behoeft inmiddels bijstelling', zei Lodders.

De verhoudingen in de Eerste Kamer zullen straks heel anders zijn dan die in de Tweede Kamer. In de senaat kunnen CDA en VVD een meerderheid vormen; in de huidige Tweede Kamer moeten alle beslissingen ten minste door drie van de vier grote partijen worden gesteund. Maar Bolkestein verklaarde dat de Eerste-Kamerfractie zich 'constructief' zal opstellen.

De PvdA moet in de Eerste Kamer, die in mei door de leden van provinciale staten wordt gekozen, vermoedelijk twee van de zestien zetels inleveren. D66 wordt in de Eerste Kamer bijna gehalveerd: van de twaalf zetels die de democraten nu bezetten, blijven er zeven over.

De ouderenpartijen AOV en Unie 55+, die in de meeste provincies gezamenlijk optrokken, maken hun entree in de senaat. Tegen de verwachting in boekten de partijen winst. Omgerekend zouden zij nu acht kamerzetels hebben, tegen zes nu. Ook de SP komt voor het eerst met een zetel in de Eerste Kamer. Net als de ouderenpartijen groeide de Socialistische Partij; ze zou nu drie in plaats van twee Tweede-Kamerzetels krijgen.

De kleine christelijke partijen RPF, GPV en SGP groeiden. Ze zouden tien kamerzetels verwerven, tegen zeven nu. GPV-leider Schutte vindt de winst van de VVD 'de overwinning van de oppervlakkigheid.'

AOV-fractieleider Nijpels concludeert dat de ouderenpartijen geen eendagsvliegen zijn.

De Centrumdemocraten leden verlies. De partij haalt geen zetel in de Eerste Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.