'Leraar voelt zich opgesloten'

Onderwijs is de passie van Alexander Rinnooy Kan, ING-bestuurder en adviseur van minister Hermans. Hij juicht het idee van een topmasters-opleiding toe: 'Uitzonderlijke studenten moet je een kans geven.' En de lol in het onderwijs lijkt ervan af: 'Het systeem motiveert docenten niet.'..

Alexander Rinnooy Kan, bestuurder van ING Groep en oud-voorzitter van de werkgeversclub VNO-NCW, volgt donderdag vanuit Londen het debat in de Tweede Kamer over het nieuwe stelsel in het hoger onderwijs. In en buiten de Kamer neemt iedereen aanstoot aan de topmasters, de als schandalig elitair ervaren opleiding voor de bollebozen onder de studenten, die minister Hermans wil invoeren. Het collectivistische gelijkheidsdenken blijkt in het parlement nog lang niet passé. 'Dat is jammer', meent Rinnooy Kan. 'Ook voor minister Hermans. Hij is op de goede weg. Bemoeienis van de overheid is in elk beschaafd land aanzienlijk, maar Nederland is wel heel centralistisch.'

Het idee van de topmasters, met uitzondering van de VVD weggehoond in de Tweede Kamer, noemt Rinnooy Kan 'heel verstandig'. Niet in de laatste plaats omdat de universiteiten het zelf graag willen. Het stimuleert studenten én het motiveert docenten. 'Universiteiten hopen dat ze buitenlandse studenten kunnen aantrekken. Ik hoop dat het bachelor-masterstelsel extra motivatie gaat bieden om meer tot stand te brengen dan nu gebeurt.'

Rinnooy Kan adviseerde Hermans anderhalf jaar geleden de bachelor- en masterstructuur aan te grijpen om de universiteiten en hogescholen een oppepper te geven. 'Mijn advies kwam heel snel, in twee vergaderingen, tot stand. De reden daarvoor was dat iedereen in het hoger onderwijs het erover eens was dat dit Nederland een grote kans bood de aansluiting met Europa en de Verenigde Staten tot stand te brengen. Hermans heeft nooit uitgesloten dat de mastersopleiding twee jaar kon zijn. Hij vertoonde aarzelingen om van meet af aan al te royale gebaren te maken. Dat is niet zo gek. Je loopt tegen financiële beperkingen aan. Verlenging van de masteropleiding gaat de overheid geld kosten.'

- Zijn wij in Nederland niet verwend met studiefinanciering?

'Er is een traditie opleidingen toegankelijk te maken, onafhankelijk van de maatschappelijke afkomst van de student. Private financiering door studenten zou wel een heel grote stap zijn. Publieke financiering van het onderwijs brengt kwaliteit die op de markt niet tot stand zou komen. Heel veel studenten verlaten de universiteit met een behoorlijke studieschuld. Dus er is wel degelijk een persoonlijke financiële betrokkenheid bij deze investering in opleiding.'

Alexander Rinnooy Kan is een man van de wereld. Maar niet iemand die Nederland is ontstegen. Hij is voorkomend, bedachtzaam en genuanceerd. D66, politieke sociëteit voor verlicht-beschaafde mensen, is zijn natuurlijke biotoop. Alsof hij alle tijd van de wereld heeft, converseert de ING-topman in zijn Londense hotelkamer met de Volkskrant aan de andere kant van de lijn.

Als bankier, nauwkeuriger gezegd: als lid van de raad van bestuur van ING Groep dat speciaal is belast met beleggingen, reist Rinnooy Kan de aardbol rond. Toch doet het vaderland zelden tevergeefs een beroep op hem. Zo maakte hij vorig jaar nog deel uit van de commissie-Donner die een nieuw stelsel voor de WAO ontwierp.

Onderwijs is zijn passie sinds de dag dat hij, bijna dertig jaar geleden, in Delft wetenschappelijk medewerker wiskunde werd. Snel volgde econometrie aan de Erasmus Universiteit, waar hij in de late jaren tachtig aan de weg timmerde als rector magnificus. Rinnooy Kan was gasthoogleraar aan topuniversiteiten in de VS als Berkeley, het Massachusetts Institute of Technology en de Wharton School in Philadelphia.

Relativerend stelt hij: 'Je moet uitkijken met vergelijkingen met de VS. Het is heel gemakkelijk de verschillen aan te geven. Wat wetenschappelijk onderzoek betreft, doet Nederland het nog steeds uitstekend. En ook in de VS kom je verschrikkelijke vormen van bureaucratie tegen.'

- Maar...?

'Een voorbeeld. Toen ik op Wharton School was, werd mij gezegd: hier heb je tienduizend dollar en dat mag je overal aan uitgeven, behalve aan jezelf. Ik kon er boeken voor kopen, of software, ik hoefde geen enkel formulier in te vullen, niemand om toestemming te vragen. Een bonnetje na de aanschaf, dat was het enige. Dat was zo'n bevrijdend gevoel. Het simpele feit dat het me werd toevertrouwd. Ik besteedde mijn dollars aan een student-assistent voor een paar weken en aan een congres. Het was een heel ander klimaat. Daar werd ik vrolijk van.'

- Vrolijker dan aan de Erasmus Universiteit?

'Vanaf het moment dat ik daar in 1978 kwam werken, heerste het idee dat het van jaar tot jaar in materiële zin alleen maar achteruit is gegaan. Als je praat met mensen in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs, krijg je geen vrolijker beeld. Zowel leraren als leerlingen zijn niet gelukkig met de ontwikkeling van het Nederlandse onderwijs. Het studiehuis staat in een kwaad daglicht. De sfeer is slecht.

'Het onderwijs is niet aantrekkelijk voor de meest getalenteerde studenten en onderzoekers. Dat is niet alleen een kwestie van salaris. Ook iets ongrijpbaars als prestige en aanzien speelt mee. Kennelijk reageert je omgeving niet positief als je in het onderwijs werkt. Dat is sneu voor Hermans, want hij heeft verstandige initiatieven genomen om die cultuur van circulaires en gedetailleerde regelgeving te doorbreken. Een cultuur bovendien, die in veel instellingen een managementlaag heeft geschapen, ten koste van investeringen in het onderwijs zelf. Daardoor voelen heel veel docenten zich opgesloten in een systeem dat hen niet positief motiveert. Ze hebben het gevoel dat talenten en inzet niet op waarde worden geschat.'

- Selectie en diversiteit zijn taboe?

'We moeten talent aan de bovenkant bedienen en aan de onderkant niet verloren laten gaan. Je moet niet te luchthartig over differentiatie praten. Er moet altijd evenwicht zijn tussen het ontwikkelen van je talent en het deel uitmaken van een klas waarin iedereen zich aanpast. Maar dat argument geldt minder tegen de tijd dat ze op de universiteit zijn. Dan hebben ze zich sociaal ontwikkeld. Dan moet je hun talent optimaal tot ontwikkeling brengen. Daarin schieten we tekort.

'Toen ik rector was in Rotterdam wilde ik routes voor hooggetalenteerden, voor studenten met gemiddeld een 8 of hoger. We kregen onmiddellijk te horen van wetten en regels die dat onmogelijk maakten. We zouden voor de rechter worden gesleept. De lol was er voor ons snel af.'

- Vandaar de topmasters?

'Daarom is die gedachte van topmasters heel verstandig. Juist in de mastersfase wordt duidelijk waar de uitzonderlijke studenten zitten. Die moet je een kans geven. Het is heel goed in te voeren. We moeten zeker ook in Nederland echt een aantal excellente onderzoeksscholen hebben. Het mag wat extra kosten. Het is niet erg dat studenten wat bijdragen, maar niet zodanig dat het mensen weerhoudt om zo'n opleiding te doen.

'Maar selectie staat haaks op onze cultuur. Ook Nederlandse studenten hebben niet snel het gevoel: bij die topmasters, daar moet ik zijn. De risico-aversie zit heel diep. Dat is heel curieus. Je ziet het op het terrein van de studiekeuze. Wiskunde heeft veel te weinig instroom. Ik zag op de televisie studenten die heel goed waren in bèta-vakken. En toch gingen ze economie of bedrijfskunde doen. Ze waren bang dat ze wiskunde in Delft niet zouden redden en met een enorme studieschuld zouden zitten. En hup, dan maar bedrijfskunde in plaats van wiskunde of vliegtuigbouw. Zonde!'

- Moet Nederland de beste van de wereld willen zijn?

'Absoluut! Maar het past niet in onze cultuur.'

- Gaat Nederland de boot missen?

'Ik zie niet direct gevaar voor de Nederlandse economie. Onze ligging pakt niemand ons af. Daar moet wel een behoorlijke infrastructuur bij. Dan is onze ligging een blijvende plus.'

- Maar...?

'Maar daarnaast moet er een bevolking staan die met internationale kansen weet om te springen. Hier en daar lukt dat niet goed. Neem het taalonderwijs. Het goede is dat er veel meer dan vroeger aan actieve taalvaardigheid wordt gewerkt. Het slechte is dat de vreemde talen steeds meer bij de facultatieve vakken zijn beland. Dan haken veel leerlingen af. Daardoor vervallen Frans, Duits en Spaans. Dat is reuze jammer. In Brussel, toch de hoofdstad van Europa, red je het niet met alleen Engels. Als je in het Frans en het Duits niet kan mee doen, sta je erbuiten. Taalvaardigheid begint een zwakke plek van Nederlanders in Brussel te worden. Ze gaan dan ook nog eens om vijf uur met de trein naar huis en missen dan al die dineetjes waar Duitsers en Fransen hun zaakjes regelen.'

- Wat doet ING aan bijscholing?

'We vullen van alles aan. Bij de ING hebben we bijvoorbeeld een eigen business school.'

- Is er nog hoop voor de mensen die niet bij de ING in dienst treden?

'Ik vind het bemoedigend dat de zelfstandige gymnasia het goed doen, terwijl ze vijftien jaar geleden in Zoetermeer toch op de snijtafel lagen. Als ouder heb ik nog meegedaan, met de Vrienden van het Gymnasium, om dat te voorkomen. Het illustreert dat ouders op zoek gaan naar een school die hun kinderen maximaal bedient. De gymnasia groeien en bloeien. Dat is heel verheugend. Daar is nog ruimte voor individuele talenten, ruimte ook om door die roerige puberteit heen te komen.'

- De ouders gaan Zoetermeer tot de orde roepen?

'De onderwijsconsument is aan het ontwaken. Schoolresultaten worden gemeten in de krant. Onze aloude filosofie van de vrijheid van onderwijs, de gedachte dat ouders het recht hebben op onderwijs dat zijzelf inhoudelijk goed en verstandig achten, is een heel waardevolle gedachte. Die leeft bij alle ouders, zeker ook bij allochtonen De wens van ouders een goede opleiding voor hun kinderen te realiseren is een oerdrift die je in alle culturen tegenkomt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.