Reconstructie Misbruik door vrouw

‘Lang dacht ik dat ík de viespeuk was. Nu zie ik dat die moeder mij heeft misbruikt’

Een vrouw die een man tot seks dwingt, hoe kan dat? Deze vraag is opgekomen nu de #MeToo-discussie een onverwachte wending heeft genomen. Een man vertelt wat hem als 15-jarige is overkomen.

De jongen en de vrouw op de foto’s zijn modellen. Foto Linelle Deunk

Het begint in de keuken. Hij is een jongen van 15, zij een vrouw van achter in de 30. Ze is de moeder van zijn eerste vriendinnetje.

Ze zijn met zijn tweeën en ze praten, zoals zo vaak de laatste tijd. Hij is er kind aan huis. Hij, laten we hem Lex noemen, herinnert zich de chique villa, de moderne keuken, de mooi opgemaakte vrouw. Als hij als 15-jarige jongen nadrukkelijk naar haar borsten kijkt, kijkt ze hem in zijn ogen. Steeds dichter staan ze naast elkaar. Tot ze hem plotseling vastpakt en hem recht op zijn mond kust.

Nog altijd herinnert hij zich dit moment. ‘Wow’, denkt hij. ‘Ik kan een oudere vrouw hebben.’

Het geeft hem een gevoel van macht. Hij weet precies wat hij moet doen. Dit kent hij. De patronen, de manieren. De keren daarna zal het verder gaan. Ze doen aan voetjevrijen onder de tafel. En zodra ze alleen zijn, pakt de moeder hem opnieuw vast.

‘Nu meekomen’, zegt ze tegen hem. ‘Nu kan het.’

Zo hebben ze boven in haar slaapkamer seks, met alles erop en eraan. Hij vindt het geweldig. Zijn vriendinnetje is nog helemaal niet toe aan de dingen die hij hier met haar moeder doet. Hij heeft het gevoel alsof hij alles onder controle heeft. Wekenlang gaat het door, totdat zij op een dag alles afkapt, zonder verdere uitleg. ‘Dit mag nooit meer gebeuren’, zegt ze.

Dwang – hij aarzelt in eerste instantie om het zo te noemen. ‘Maar ik heb wel het gevoel dat ze een stuk oversloeg’, zegt hij. ‘Ik zat in één keer midden in de volwassen seksualiteit.’ De laatste jaren vraagt hij zich daarom steeds vaker af wat deze vrouw eigenlijk met hem deed. Wat hier precies gebeurde. Waarom ze meteen toehapte toen hij naast haar stond.

Gaandeweg komen de antwoorden. En de vragen.

*

Dat Lex (65) nu zijn verhaal geanonimiseerd wil vertellen, heeft te maken met onverwachte wendingen in het #MeToo-debat in de afgelopen weken.

Zo wordt de 66-jarige vrouwelijke, Amerikaanse hoogleraar Avital Ronell door de New York University half augustus schuldig bevonden aan seksuele intimidatie van een van haar mannelijke studenten. Volgens de student viel Ronell, een feminist, hem als 28-jarige student drie jaar lang lastig met mails, sms’jes en telefoontjes, dwong ze hem bij haar te slapen, raakte ze hem aan en kuste ze hem. De student zei telkens aan haar wensen te hebben voldaan omdat hij bang voor haar was.

Foto Linelle Deunk

Nog geen week later komt er opnieuw een verhaal naar buiten over seksueel misbruik door een vrouw. De Italiaanse actrice Asia Argento, een van de aanjagers van de #MeToo-beweging en een van de eersten die filmproducent Harvey Weinstein beschuldigden van misbruik, wordt nu zélf beschuldigd van ontucht. Met een jongen van 17.

Argento zou als 37-jarige vrouw het bed hebben gedeeld met de minderjarige acteur Jimmy Bennett. Bennett zegt dat Argento, die hem al kende als kindsterretje, hem in 2013 in Los Angeles mee naar haar hotelkamer nam, met hem alcohol dronk en seks met hem had.

In beide gevallen wordt door sommigen vol ongeloof gereageerd. Een vrouw die ontucht pleegt met een volwassen of bijna volwassen man – hóé dan? Zo schrijft een groep wetenschappers een open brief waarin ze hoogleraar Ronell verdedigen en dit bestempelen als een ‘kwaadaardige campagne’.

Ook over Argento zijn er aanvankelijk welwillende reacties van MeToo-voorvechters. ‘We weten niet wat er is gebeurd’, twitterde actrice Rose McGowan, ‘wees een beetje mild.’

Opvallend is dat in de Argento-zaak tegenstrijdig ogende ‘bewijzen’ opduiken. Zo is er de foto waarop de twee naakt in bed liggen, een whatsappje waarin Argento toegeeft dat ze seks met hem had, en betaalde ze 380 duizend dollar om een aanklacht af te wenden.

Anderzijds zegt Argento in whatsapps dat de kindacteur haar al jarenlang ongevraagd naaktfoto’s stuurde. Ook is er een briefje waarin hij zegt dat hij van haar houdt, en zou hij volgens haar zelf het initiatief hebben genomen. ‘The horny kid jumped me.’ (‘De geile jongen besprong me.’)

Het roept de vraag op wat seksueel misbruik van (bijna) volwassen mannen door vrouwen precies inhoudt. Hoe gaat het in zijn werk? Hoe vaak komt het voor? En is het vergelijkbaar met misbruik door mannen?

In Nederland is hier nauwelijks onderzoek naar gedaan, er wordt vrijwel alleen gekeken naar misbruik in de kinderleeftijd. Maar aanranding en verkrachting van (bijna) volwassen mannen komt wel degelijk voor. In 2015 hebben Amerikaanse wetenschappers 284 jongens en jongemannen van 14 tot 26 jaar ondervraagd over seksuele dwang. Van hen verklaarde vier op de tien dwang te hebben ervaren, variërend van verbale druk en verleidingstactieken tot fysieke dwang en het gebruik van verdovende middelen. In meer dan de helft van de gevallen resulteerde dit in gedwongen seks. Veel van hen gaven aan dat dit gebeurde door een vrouw.

Uit ander Amerikaans onderzoek blijkt dat 6,7 procent van de mannen zegt dat hij ooit is gedwongen om iemand te penetreren, terwijl 1,7 procent zegt te zijn verkracht. Ter vergelijking: van de vrouwen zei 19,3 procent ooit te zijn verkracht.

‘De vraag die meteen opkomt, is: hoe kun je als vrouw een man verkrachten?’, zegt Iva Bicanic, klinisch psycholoog en hoofd van het Centrum Seksueel Geweld. ‘Als je mannen letterlijk vraagt: ben je weleens verkracht? Dan zegt 97 procent: nee. Maar als je vraagt: heb je weleens tegen je zin een vrouw gepenetreerd? Dan stijgt het aantal mensen dat ja zegt aanzienlijk.’

Het beeld dat mensen hebben van een verkrachte man is te eenzijdig, zegt Bicanic. ‘Dat is een man die anaal wordt genomen. Maar de werkelijkheid zit soms anders in elkaar. Vrouwen kunnen mannen verbaal zo manipuleren dat ze hen ‘dwingen’ om hen te penetreren. Mannen zijn fysiek sterker, maar vrouwen zijn wel in staat tot verbaal geweld. Macht hoeft niet per se fysiek te zijn.’

Voor veel mensen past dit totaal niet in hun beeld van seksueel geweld, zegt Bicanic. ‘Vrouwen worden gezien als onschuldig omdat ze niet kunnen penetreren. No penis, no problem. De reactie is altijd: hè, mannen slaan toch gewoon van zich af?’

Wat niet veel mensen weten, zegt de klinisch psycholoog, is dat mannen een erectie kunnen krijgen zonder dat dit iets zegt over opwinding of toestemming. ‘Als je een man onder druk zet en je probeert hem op te winden, dan kan het zijn dat hij ongewild een genitale respons krijgt.’ Ook bij vrouwen die worden verkracht komt deze respons voor.

Foto Linelle Deunk

Dat mannen hier nooit mee naar buiten komen, komt doordat er onvoorstelbaar veel schaamte is rond dit type misbruik, zegt Bicanic. ‘De mythe is: echte mannen worden niet verkracht. En: je moet blij zijn dat je seks hebt gehad, je hebt toch maar mooi kunnen scoren. Zie je het voor je dat je als 28-jarige man aan de borreltafel vertelt dat je zoiets is overkomen? Dan wordt er gelachen en op je schouders geslagen. Dat wordt het lucky boy-fenomeen genoemd.’

De gevolgen zijn exact hetzelfde als bij vrouwen die zijn verkracht, zegt ze. ‘Mannen voelen zich vies, schuldig, worden somber of depressief en ze denken dat ze de enige zijn.’

*

‘Ik heb jarenlang gedacht’, zegt Lex, ‘dat ík een vies mannetje was.’

De seks met de moeder van zijn vriendin is niet het eerste geheim dat hij met zich meedraagt. Sterker: hij heeft nog een veel groter geheim. Als kleine jongen wordt hij naar een jongensinternaat gestuurd, waar hij in aanraking komt met een pater. Die draait op een dag – Lex is 13 – de kamer op slot.

Hij gehoorzaamt, kan niet weigeren. En het gekke is dat hij zich nog uitverkoren voelt ook. De pater is aardig. Belangstellend.

Nachten achter elkaar komt de man hem halen. Lex voelt zich alleen. Als jongen is hij net aan het uitzoeken hoe het allemaal werkt, met dat lichaam van hem. En nu is hij bezig met deze oude man.

Achteraf weet hij niet meer hoe lang het heeft geduurd, maar het moment dat het ophoudt herinnert hij zich nog wel. ‘Ik werd bij de schoolleider geroepen. Die was zo kwaad op mij. Hij zei: het moet afgelopen zijn met dat vieze gedoe met de pater. Hij zei dat hij de politie zou inlichten en het aan mijn ouders zou vertellen. Hij gaf me het gevoel dat ík fout had gezeten. Dat ik de pater had verleid. En ik geloofde hem.’

‘Eigenlijk is het altijd in mijn hoofd blijven zitten’, zegt hij. ‘Ik ben gewoon de viespeuk hier.’

Pas jaren later ziet hij hoe het werkelijk zit, als zijn vrouw hem rond zijn 50ste vraagt zijn levensverhaal op te schrijven. Hij heeft een interessante carrière achter de rug, veel in het buitenland gewoond, wild geleefd, op vrouwen gejaagd, en is vaak vreemdgegaan.

Hij probeert de tijdlijn van zijn leven te reconstrueren. Aangekomen bij de periode van het internaat, komen de herinneringen boven als een schok. ‘Ik was die tijd gewoon vergeten. Het was alsof iemand met een hamer op mijn hoofd sloeg’, zegt hij. In de dagen erna heeft hij nachtmerries. Herbelevingen. Hij raakt in verwarring. Want dit is het eerste moment waarop hij beseft dat hij als kind is misbruikt.

In de periode daarna begint hij verbanden te zien. Hoe zijn losgeslagen leven, zijn bizarre escapades met oudere vrouwen, zijn gelinkt aan het misbruik door de pater. Lex vergelijkt een eerste misbruikervaring nu met het openrammen van een huis. ‘De eerste keer gaat alles kapot. Ze breken je huis open en daar wordt de schade aangericht. De machteloosheid, onmondig zijn, je basisveiligheid verliezen. Vanaf dat moment staat de deur wagenwijd open en loopt iedereen zo naar binnen.’

En zo denderden ook andere oudere vrouwen bij hem naar binnen. ‘Eerst was er die moeder van mijn vriendinnetje, toen ik 15 was. Kort daarna was er ook nog een moeder van de hockeyclub. Hoe ik me toen gedroeg, dat was eigenlijk een kopie van hoe die pater mij had ingepalmd. Heel voorzichtig kijken hoever ik kon gaan. Ik had het gevoel dat niet zij, maar ik het uitlokte. Dat zij er alleen op inging.’

Foto Linelle Deunk

Het gekke is dat hij zich pas de laatste weken – na de berichtgeving over Argento – afvraagt of hij zijn ‘relatie’ met de moeder van zijn vriendinnetje eigenlijk niet totaal anders moet zien. Was hij opnieuw slachtoffer? ‘Als je het omdraait – als ik een meisje van 15 was geweest, en zij een man van bijna 40 – dan had ik daar niet over getwijfeld.’ Eigenlijk weet hij het nu wel zeker. ‘Nu zie ik dat die moeder mij heeft gebruikt. Misbruikt.’

*

‘In het algemeen’, zegt klinisch psycholoog Bicanic, ‘kun je zeggen dat mensen die als kind zijn misbruikt een grotere kans lopen later opnieuw te worden misbruikt. Dat geldt ook voor mannen. Mensen lopen ptss op, ontwikkelen een negatief zelfbeeld. Dat maakt hen kwetsbaar voor herhaling.’

Bicanic zag in haar carrière een handvol mannen voorbijkomen die op jongvolwassen leeftijd werden misbruikt door een vrouw. ‘Mannelijke slachtoffers van misbruik melden zich vrijwel niet’, zegt ze. ‘En in deze gevallen al helemaal niet.’ Bij de slachtoffers ziet ze de neiging om zich na misbruik zo mannelijk mogelijk te gaan gedragen. ‘Ze gaan naar de sportschool, pompen zich op, doen stoer. Alles om het beeld tegen te gaan dat ze een mietje zouden zijn.’

Ook teamleider zedenzaken Lidewijde van Lier van de politie Oost-Brabant maakte tot nu toe slechts één keer mee dat een volwassen man melding deed van misbruik door een vrouw. ‘Wij waren de eersten met wie hij erover sprak. De schaamte bij hem was onvoorstelbaar groot. Het is nogal wat, om te zeggen dat je niet weerbaar genoeg was. Terwijl de samenleving van jou verwacht dat je een sterke man bent.’

Naar vrouwelijke daders van zedenmisdrijven is in Nederland wel onderzoek gedaan. Criminoloog Miriam Wijkman van de VU bestudeerde alle ruim 200 zedenzaken tussen 1994 en 2011. Dat waren vooral vrouwen die jonge kinderen misbruikten, zegt ze. ‘In slechts 4 procent betrof het een mannelijk slachtoffer dat ouder was dan 16 jaar.’

‘In deze zaken waren de daders vooral vrouwen die zich inbeeldden dat ze een romantische relatie hadden met de jongen in kwestie. Dat zijn geen eenmalige situaties maar constructies waarin een band wordt gesmeed waar zo’n jongen dan niet goed uit durft te stappen. Ik ben geen zaken tegengekomen waarin slachtoffer en dader elkaar niet al langer kenden.’

Foto Linelle Deunk

De dwang hoeft niet per se fysiek te zijn, zegt Wijkman. ‘Het kan ook zo zijn dat een oudere vrouw mentaal en emotioneel het overwicht heeft. Ik kan me een zaak herinneren van een jongen die in zo’n ‘relatieconstructie’ met zijn danslerares werd misbruikt. Hij durfde niet uit die relatie te stappen, was in verwarring: ik hoor dit fijn te vinden, maar ik vind het helemaal niet leuk.’

Ongeveer een kwart tot een derde van de vrouwelijke plegers is zelf seksueel misbruikt, zegt ze. Uit haar onderzoek blijkt een duidelijk verschil tussen mannelijke en vrouwelijke daders als het gaat om kindermisbruik. Vrouwen plegen die delicten vaker samen met iemand anders – meestal hun partner – en lijken minder uit op seksuele bevrediging dan mannelijke kindermisbruikers. Hoe vrouwen die (bijna) volwassen jongens misbruiken verschillen van mannelijke daders is op basis van haar onderzoek niet te zeggen.

Uit internationaal onderzoek blijkt dat dit soort vrouwelijke daders  het ‘teacher-lover’-type genoemd  vaak kampt met een hechtingsprobleem en een gebrek aan intieme volwassen relaties. Veel van hen hebben een problematische geschiedenis, vol met emotioneel, fysiek of seksueel misbruik en ze gebruiken vaak drugs of alcohol. Ze ontkennen het misbruik en hebben zelf het gevoel dat ze een liefdesrelatie hebben met het slachtoffer. Sommigen denken ze dat ze bezig zijn het slachtoffer iets te leren op seksueel gebied, en dat het slachtoffer dit ook graag wil. In een van de weinige Nederlandse zedenzaken op dit terrein constateerde de rechtbank in 2008 bijvoorbeeld dat een 33-jarige lerares in het Limburgse Bergen zich in haar seksuele relaties met twee tienerjongens uit haar mentorklas had ‘laten leiden door haar eigen hunkering naar liefdevolle aandacht’.

*

Dat mannen zich nu uit beginnen te spreken in de MeToo-discussie is hoopvol, zegt Bicanic. ‘Ik hoop dat meer mannen zo dapper zullen zijn om hierover te gaan praten. Ik spreek weleens mannen die in het uitgaansleven werken. Die zeggen: je wil niet weten wat er met ons gebeurt. Er wordt aan ze gezeten, ze worden in hun kruis gegrepen, over hun buik geaaid. Je moet je eens voorstellen dat ze dit bij een vrouw zouden doen. Die vrouwen denken blijkbaar: ik vind jou lekker dus ik kan dit doen.’

Het idee dat mannen altijd in zijn voor seks, maakt dat dit blijkbaar wordt geaccepteerd en dat mannen die dit meemaken onzichtbaar blijven, zegt Bicanic. ‘Daarvoor zijn we als maatschappij verantwoordelijk. Want dat beeld, van sterke mannen en onschuldige vrouwen, hebben we met zijn allen gecreëerd.’

In het #MeToo-debat hebben verschillende voorvechtsters inmiddels afstand genomen van actrice Asia Argento. Ze vragen haar haar daden te erkennen. ‘Je was mijn vriendin en ik hield van je’, schreef Rose McGowan deze week aan haar. ‘Je hebt veel op het spel gezet voor de #MeToo-beweging. Doe het juiste. Wees eerlijk. Wees de persoon die je zou willen dat Harvey Weinstein had kunnen zijn.’

Deskundigen: Straf vrouwelijke dader bij verkrachting moet net zo zwaar als voor mannen

De ongelijke behandeling tussen mannelijke en vrouwelijke daders bij gedwongen seks moet veranderen, stellen diverse deskundigen. Een vrouw die een man tot penetratie dwingt, wordt volgens de Nederlandse wet minder zwaar gestraft dan een man die een vrouw verkracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.