ANALYSE

'Kleurenrevolutie' verstoort oase van rust in Kazachstan

Onverwacht is het geweld van gewapende extremisten opgelaaid in Kazachstan. De president vreest voor een revolutie in Oekraïne-stijl.

President Noersoeltan Nazarbajev van Kazachstan (foto 2005). Beeld afp

Kazachstan gold altijd als een oase van rust te midden van de gistende resten van het Sovjetrijk, maar de afgelopen tijd wordt het land geteisterd door politieke onrust. Gewapende extremisten leverden de afgelopen week in de noordelijke stad Aktobe slag met de veiligheidstroepen. President Noersoeltan Nazarbajev, al ruim 25 jaar aan de macht, waarschuwde dat tegenstanders van zijn bewind een 'kleurenrevolutie' proberen uit te lokken, zoals in Oekraïne.

De onrust in Aktobe, een stad met 400 duizend inwoners niet ver van de grens met Rusland, begon anderhalve week geleden, toen een groep gewapende mannen twee wapenwinkels plunderde en een basis van de nationale garde overviel. Bij de gevechten vielen ruim twintig doden, onder wie dertien extremisten. Pas begin deze week meldden de autoriteiten dat ze de rest hadden weten op te pakken.

Het is nog altijd onduidelijk wie er achter de aanvallen zit. Volgens de autoriteiten gaat het om 'aanhangers van radicale pseudoreligieuze bewegingen', waarmee moslimextremisten worden bedoeld. Maar tot nog toe heeft geen enkele jihadistische groepering zich verantwoordelijk gesteld voor de gewapende overvallen.

Onvrede

Een groep moslimextremisten die zich 'Soldaten van het kalifaat' noemt, pleegde vijf jaar geleden een aantal aanslagen in Kazachstan, waaronder een zelfmoordaanslag in Aktobe, maar sindsdien is het rustig gebleven. Vergeleken met de andere Centraal-Aziatische landen vinden radicale groeperingen in Kazachstan veel minder gehoor onder de bevolking, mogelijk omdat het de bevolking economisch gezien lange tijd voor de wind ging.

Volgens sommige waarnemers wijst de regering met de beschuldigende vinger naar moslimextremisten om te verhullen dat er een veel breder gedeeld gevoel van onvrede onder de bevolking heerst. Dat borrelde in april naar de oppervlakte, toen in verscheidene steden duizenden mensen de straat op gingen om te protesteren tegen plannen van de regering voor landhervormingen. Voor Kazachstan, dat met straffe hand wordt geregeerd door Nazarbajev, zijn dergelijke straatprotesten heel ongebruikelijk. In 2011 werden in Zjanaozen veertien demonstranten door de oproerpolitie doodgeschoten, toen stakende arbeiders uit de olie-industrie de straat op gingen.

Gevoelige kwestie

Door de landhervorming zou het voor buitenlandse - lees: Chinese - bedrijven mogelijk worden voor 25 jaar landbouwgrond in Kazachstan te pachten. Dat ligt in Kazachstan uiterst gevoelig. Veel Kazachen hebben het gevoel dat de Chinezen, die druk in Kazachstan investeren, langzaam hun land overnemen. 'Als ze er eenmaal zijn, blijven ze en worden wij hun slaven', was de klacht van een van de demonstranten. Maar er werd ook geroepen: 'Weg met de oude man' oftewel Nazarbajev, die vorig jaar nog met 98 procent van de stemmen werd herkozen als president.

Onder druk van de protesten besloot Nazarbajev de omstreden landhervorming op de lange baan te schuiven. Hij beloofde dat de autoriteiten de aanstichters van de onrust zouden identificeren en zwaar zouden straffen. De regering maakte deze week bekend dat de onlusten deel uitmaakten van een 'mislukte staatsgreep'. De drijvende kracht achter die couppoging zou Tochtar Toelesjov zijn, een pro-Russische bier- en cementmagnaat, die enkele maanden geleden werd opgepakt. Hij zou de demonstraties tegen de landhervormingen hebben gefinancierd.

Bezuinigingen

Maar de onvrede gaat dieper dan de anti-Chinese sentimenten die onder de bevolking heersen. Jarenlang groeide de Kazachse economie stormachtig, dankzij de enorme olie-en gasvoorraden waarover het land beschikt. Maar het economische wonder van Nazarbajev hapert nu door de daling van de olieprijzen. Als gevolg daarvan heeft de nationale munt, de tenge, de afgelopen tijd bijna de helft van zijn waarde verloren. Om de tegenvallende olie- en gasinkomsten te compenseren heeft de regering flinke bezuinigingen afgekondigd. Verder heeft de regering plannen om de staatskas te spekken door staatsbedrijven te privatiseren, maar ook dat ligt gevoelig in Kazachstan. De vrees is dat de nieuwe eigenaars een deel van het personeel zullen ontslaan, aangezien veel overheidsbedrijven nauwelijks rendabel zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.