'Je doet ze pas echt pijn als je hun geld afpakt'

De manier waarop we straffen, is niet voldoende meegegroeid met de 'ongelooflijk materiële wereld' van vandaag, zegt de 'pluk'-procureur.

Op het eerste gezicht leek het een gewone fitnesskaart. Maar toen de marechaussee op Schiphol het plastic kaartje door een e-cardreader haalde, bleek dat de gemanipuleerde magneetstrip niet meldde hoe vaak de eigenaar nog mocht trainen. Nee, de kaart was miljoenen waard.


Het is een van de opmerkelijkste ontwikkelingen waar procureur-generaal Marc van Nimwegen (55) op stuitte: de opkomst van debetkaarten in het criminele circuit. 'Onder boeven is plastic geld geleidelijk bezig aan een opmars', zegt de procureur. 'We komen steeds vaker pasjes tegen die ogen als de seizoenskaart van de voetbalvereniging of lidmaatschap van de fitnessclub. De gemanipuleerde magneetstrippen bevatten echter gegevens over bankrekeningen met indrukwekkende geldbedragen.'


Toegegeven: het overgrote deel van het criminele vermogen dat justitie aantreft, bestaat nog altijd uit papiergeld, vastgoed, dure auto's en horloges - een heel gangbaar betaalmiddel in het criminele circuit. 'En ook afgelopen jaar waren mijn collega's nog getuige van klassieke drugsbetalingen. In één zaak bijvoorbeeld gooide een crimineel een plastic zak in de vuilnisbak van een keurig winkelcentrum. Een ander haalde hem er later uit. Heel cliché eigenlijk. Er bleek 150 duizend euro in te zitten. Later troffen we in het huis van deze verdachte stapels bankbiljetten aan ter waarde van 2,2 miljoen euro.'


Marc van Nimwegen is verantwoordelijk voor het 'plukken' van criminelen. Het afgelopen jaar inde het Openbaar Ministerie bijna 90 miljoen aan crimineel geld, een verdrievoudiging ten opzichte van 2008. Het geld werd gestort op de rekening van het ministerie van Veiligheid en Justitie. Daarnaast gingen nog tientallen miljoenen naar slachtoffers en gedupeerde instanties. Een recordbedrag. Maar wat Van Nimwegen betreft mogen beroepscriminelen nog harder worden aangepakt.


Is een celstraf niet voldoende?

'Niets ten nadele van een gevangenisstraf. Maar de celstraf stamt uit de tijd dat het grootste goed in de maatschappij iemands individuele vrijheid was. Die pakte je als straf af. Inmiddels leven we in een ongelooflijk materiële, door geld gedreven wereld. De manier waarop we straffen is onvoldoende meegegroeid met die verandering. Ik vind dat je beroepscriminelen financieel écht kei- en keihard moet treffen. Misdaad mag niet lonen. Bovendien willen we slachtoffers zo veel mogelijk financieel compenseren.'


Het 'plukken' van een crimineel kan op drie manieren. De traditionele manier is het aanspannen van een ontnemingszaak. Zulke zaken draaien om het terughalen van het geld dat de crimineel heeft verdiend met zijn 'werk'. Zo wil het Openbaar Ministerie dat Willem Holleeder, die in 2007 werd veroordeeld wegens afpersing, 18 miljoen euro in de staatskas stort.


Daarnaast kan het OM een schikking treffen met de verdachte. Zo stemde zakenman John Deuss afgelopen zomer in met een ontnemingsschikking van 34,5 miljoen euro en een boete van 500 duizend euro - op deze manier wendde hij alle lopende strafprocedures, waaronder die voor witwassen, af. En de Liborfraude kost de Rabobank in Nederland 70 miljoen euro.


'Beroepscriminelen die bijvoorbeeld in de drugshandel zitten, hebben er geen belang bij om te schikken. Zij procederen liever, ze hebben toch niets te verliezen aan reputatie in de bovenwereld', zegt Van Nimwegen. 'Maar in financieel-economische criminaliteit heb je te maken met personen die weliswaar een delict hebben begaan, maar ook nog een bedrijf hebben in de bovenwereld. Schikken is dan een aantrekkelijke optie.'


De gemiddelde burger denkt: lekker makkelijk; zo'n zakenman koopt strafvervolging af.

'Het alternatief is een strafzaak die jarenlang kan duren en waarbij misschien wel 250 getuigen gehoord moeten worden. Schikken betekent voor ons een geweldige efficiencywinst. Bovendien schikken wij altijd voor het bedrag dat we ook tijdens de rechtszaak zouden eisen. Het is geen onderhandeling; wíj bepalen. De bedragen zijn hoger dan wat de rechter gebruikelijk oplegt.'


Na de bouwfraude in 2002 was het voornemen om geen grote fraudezaken te schikken. Het gebeurt toch. Waarom?

'Een schikking kan de meest effectieve straf zijn. Er is eerder sprake van financieel rechtsherstel, en slachtoffers worden sneller financieel gecompenseerd. Daarnaast kunnen we in een schikking, samen met toezichthouders, voorwaarden stellen, zodat een bedrijf maatregelen treft waardoor het niet opnieuw de fout ingaat. Zulke voorwaarden kan de rechter niet opleggen.'


De derde mogelijkheid om criminelen financieel te treffen is het opleggen van boetes door de rechter. Maar, vindt Van Nimwegen, deze mogelijkheid wordt onvoldoende benut. Wat hem betreft moeten rechters vaker en hogere boetes opleggen. 'Een celstraf is voor beroepscriminelen een ingecalculeerd bedrijfsrisico. Natuurlijk vinden ze het niet fijn om met Kerstmis in de cel te zitten, maar met dat risico houden beroepscriminelen rekening. Sterker nog: als een beroepscrimineel in de gevangenis terechtkomt, zien we met enige regelmaat dat het hem lukt om vanuit de cel het criminele bedrijf voort te zetten. Dat is verontrustend. Je doet ze pas echt pijn als je hun geld afpakt.'


In welke zaken heeft de rechter een te lage boete opgelegd?

'Ik noem geen voorbeelden. Als wij het in individuele zaken niet eens zijn met het oordeel van de rechter gaan we in hoger beroep. Maar in zijn algemeenheid vind ik dat de boetes een stuk hoger mogen. Zeker als het gaat om zware criminaliteit. Door het opleggen van een hoge boete laat je zien dat je doorhebt hoe je beroepscriminelen het hardst treft; hun misdrijven plegen ze immers puur vanuit economisch gewin.'


Het geld dat een crimineel moet terugbetalen, wordt in veel gevallen niet gevonden.

'Daarom kijken we tegenwoordig zo snel mogelijk op wiens naam panden en bedrijven staan, en welke schijnconstructies er zijn bedacht. We proberen al tijdens de strafzaak conservatoir beslag te leggen, dus nog voordat er een vonnis is uitgesproken. Vanaf dit jaar mogen we dat ook doen ten behoeve van de slachtoffers. Dan hebben we later niet het probleem dat we het vermogen niet meer kunnen vinden.


'We hebben momenteel een conservatoir beslag-portefeuille ter waarde van 900 miljoen euro. Denk aan onroerend goed, bevroren bankrekeningen en goederen die liggen opgeslagen bij de Domeinen.'


Afgelopen zomer seponeerde het OM de zaak tegen drugscrimineel Johan V., alias De Hakkelaar. Hij zou nog 123 miljoen euro moeten betalen, maar dat geld is nooit gevonden. Wat ging er mis?

'Criminelen zijn over het algemeen niet erg dol op het bijhouden van een goede boekhouding. Zeker in de oude Hollandse netwerken zie je een enorme verwevenheid van bezit in de vorm van onroerend goed. Dat pand is dan voor een stukje van die, en voor een stukje van die. En dan is er weer een mondelinge afspraak zus, en eentje zo. Dat is heel complex.


'In de zaak van De Hakkelaar hebben we dat geld helaas niet kunnen vinden. We hebben alles geprobeerd. Over hoe we onderzoek hebben gedaan, daar zeg ik niks over. Ik wil criminelen niet op ideeën brengen. Maar we balen er verschrikkelijk van.


'Momenteel lopen er ook dergelijke complexe zaken tegen Dirk-Jan Paarlberg en Willem Holleeder.'


De Haarlemse rechtbank oordeelde in maart 2013 dat Paarlberg de staat 25,7 miljoen euro moet betalen. Willem Holleeder werd een jaar eerder veroordeeld tot het storten van bijna 18 miljoen. Zowel Paarlberg als Holleeder vecht dit vonnis aan. Gaat het jullie in deze zaken wél lukken dat geld te krijgen?

'In de zaak tegen Paarlberg hebben we conservatoir beslag gelegd. In de zaak tegen Holleeder hebben we dat nog niet. We zijn nog altijd op zoek naar zijn geld. Maar verder ga ik niks over Holleeder zeggen, want die is nog onder de rechter.'


Stel: een grote crimineel is veroordeeld en weer vrij. Maar jullie willen nog geld van hem. Hoe merkt hij dat?

'Hij zal nooit meer rustig van zijn geld kunnen genieten. We doen alles, álles wat nodig is om zijn vermogensbestanddelen in kaart te brengen. Daarbij schuwen we geen enkel opsporingsmiddel. Als hij ergens in de haven op een leuke boot stapt, dan staan wij hem op de kade op te wachten en gaan we in discussie over wie de eigenaar van die boot is. En als we weten dat hij morgen het vliegtuig neemt naar een of ander belastingparadijs, dan gaan we mee, of vragen iemand daar om hem te volgen.'


Wordt zo iemand continu gevolgd?

'Ja. Het betekent niet altijd dat we iemand in persoon volgen, je kunt ook iemand financieel in de gaten houden. Maar zolang wij het geld niet hebben, zorgen we er op zijn minst voor dat hij er niet van kan genieten.'


CV

1958 geboren op 25 maart, Breda


1984 rechtenstudie KUB, hoofdrichting strafrecht


1986-1989 beleidsmedewerker parket procureur-generaal, Arnhem


1989-1992 kabinetschef hoofdofficier van justitie, Breda


1992-1995 Officier van justitie, Dordrecht


1995-1997 Landelijk fraude-officier bij het Bureau Intensivering Fraudebestrijding, Arnhem


1997-2004 Officier van justitie, Den Bosch


2004-2006 Plaatsvervangend hoofdofficier in Utrecht


2006 Hoofdofficier in Utrecht


2008 Procureur-generaal

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.