INTERVIEW

'IS is geobsedeerd door de Apocalyps'

Islamitische Staat

Het Einde der Tijden speelt in de ideologie van Islamitische Staat een cruciale rol. Dat verklaart hun fanatisme en hun wreedheid, stelt deskundige Will McCants. Ze vechten hun laatste slag.

IS strijders, beeld uit een propagandafilmpje.

Het Einde der Tijden is nabij. Die overtuiging, gebaseerd op oude religieuze teksten, is de kern van de ideologie van Islamitische Staat (IS). Het onderscheidt IS fundamenteel van andere jihadistische groeperingen, zoals Al Qaida. De strijd van IS is de finale veldslag tussen Goed en Kwaad. Deze apocalyptische missie ontbreekt bij Al Qaida, dat vooral politieke doeleinden nastreeft.

Dat stelt de Amerikaanse IS-expert Will McCants in een boek waaraan hij deze dagen de laatste hand legt. Het geloof van de extremisten in hun uitzonderlijke, historische rol maakt hen, anders dan bijvoorbeeld de Taliban in Afghanistan, ongrijpbaar voor rede en voor onderhandelingen. Het bepaalt mede het fanatisme van de groep en de onverschrokkenheid van haar strijders.

Bij het Brookings Institution in Washington leidt McCants het Project on U.S. Relations with the Islamic World. Ook doceert hij aan de Johns Hopkins University en hij is oprichter van de website Jihadica. Op het State Department, het ministerie van Buitenlandse Zaken, was hij adviseur inzake terreurbestrijding. Zijn kantoor bij Brookings ziet eruit als dat van een auteur met een naderende deadline. In maart moet zijn boek over Islamitische Staat en het Einde der Tijden (de titel staat nog niet vast) af zijn.

'IS is vanaf zijn oprichting geobsedeerd geweest met de Apocalyps', zegt McCants. 'De beweging heeft als grote opdracht de terugkeer van het kalifaat. Dat luidt het einde van de wereld in en het moment voor de gelovigen om de laatste veldslagen te strijden tegen de ongelovigen. Dit onderscheidt hen echt van andere jihadistische groepen.'

Vergeleken met IS, zegt McCants, is Al Qaida bijna een wereldse organisatie. Al Qaida heeft altijd rationele, politieke doelen nagestreefd, zoals het vertrek van de Amerikanen van het Saoedisch schiereiland, het verjagen van gecorrumpeerde leiders in moslimlanden en de bevrijding van Palestina. Zo niet Islamitische Staat.

William McCants.

Een belangrijk moment was het uitroepen van het kalifaat op 5 juli 2014 door IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi. Hij sprak vanaf het balkon van de Grote Moskee in de Iraakse stad Mosul en noemde zichzelf de 'kalief ibrahim' van alle moslims. De toespraak luidde de naderende Dag des Oordeels in, wanneer God een onderscheid zal maken tussen goede moslims en de ongelovigen.

McCants: 'Ik heb bewijs verzameld dat zelfs het tijdstip van de aankondiging van de oprichting van IS, in 2006, was gebaseerd op het geloof dat de Apocalyps op komst was. IS was toen nog een tak van Al Qaida. Het leiderschap van Al Qaida, Osama bin Laden, heeft hen in 2008 gestraft voor het nemen van militaire beslissingen gebaseerd op deze apocalyptische verwachting.'

Dus voor IS staat veel meer op het spel dan voor Al Qaida.

'Ja, er is meer om voor te vechten, en het is betekenisvoller voor de jihadistische gemeenschap. Voor jonge mannen is het erg opwindend te vechten aan de kant van het goede tegen het slechte in het drama van de eindtijd. Opwindender dan alleen maar vechten voor gerechtigheid.

'Al Qaida en groepen als Al Nusra in Syrië gaan er wel van uit dat er ooit een kalifaat zal komen, ook zij geloven in het Einde der Tijden. Dat is onderdeel van de basisteksten in de islam. Maar ze hebben geen tijdstip in gedachten. Osama bin Laden meende dat hij het bij leven en welzijn niet meer zou meemaken. Dat is het grote verschil met IS. IS gelooft dat het ogenblikkelijk zal gebeuren en dat het kalifaat ogenblikkelijk moet worden gevestigd.'

IS-strijders op een weg richting Mosul. Beeld ap

Verspreidt IS de boodschap van de Apocalyps echt onder zijn leden?

'Jazeker. De naam van hun Engelstalig blad online is Dabiq. Dat is een stadje ten noorden van Aleppo. Volgens de geschriften is het de plaats waar de laatste slag met de ongelovigen zal plaatsvinden. Een profetie die wordt toegeschreven aan Mohammed. Het staat in de hadith, de overlevering.'

Maar ze hebben ook meer praktische doelen. Ze bestrijden de sjiieten, de Koerden, Assad.

'IS gedraagt zich vaak als een opstandelingenorganisatie. Maar in sommige opzichten doen ze dat niet en dat heeft te maken met het geloof in de eindtijd. Vorig jaar bijvoorbeeld deden ze hun uiterste best om Dabiq te veroveren. Niet omdat het militair belangrijk was, maar omdat daar de profetie zal worden vervuld.'

Dat geldt misschien voor de leiding. Delen de gewone strijders, ook die uit Europa, die overtuiging?

'Dat weet je pas als het goed wordt onderzocht. Maar verslaggevers die met strijders hebben gesproken, kregen te horen dat ze daar zijn omdat ze geloven dat de eindtijd zal komen en dat zij zelf zullen vechten in de grote veldslag. Er zijn video-opnames van jonge mannen in Dabiq die dat zeggen. De Amerikaanse hulpverlener Peter Kassig werd onthoofd in Dabiq. De dader zei: 'Dit is de eerste kruisvaarder die sterft om de profetie te vervullen.' Dus het betekent veel voor ze.'

Zijn ze wanhopig?

'Gretig, niet wanhopig. Wat jonge mannen ertoe bracht te gaan vechten in Syrië, was altijd het lijden van hun medegelovigen, het gevoel dat de wereld hen in de steek heeft gelaten en dat zij er zijn om hun kameraden te beschermen. Maar bij IS komt daar bovenop het geloof dat de echte moslims op de Dag des Oordeels een finale slag gaan leveren. Dat is exciting stuff.'

Wie is de vijand? In het Westen hebben we de neiging te denken dat wij dat zijn, maar ze lijken vooral andere moslims te bestrijden. Is Europa maar een zijtoneel?

'Ik denk het. Kijk, IS haat de hele wereld, behalve de soennitische moslims. Maar alleen soennitische moslims die het met hen eens zijn, wat maar een zeer klein aantal is. Dus uiteindelijk zullen ze met iedereen willen vechten. Maar omdat ze nu alle nadruk leggen op het vestigen van een islamitisch kalifaat, moeten ze territorium vasthouden. Daardoor zijn ze minder geïnteresseerd in buitenlandse operaties, tenzij hun grondgebied wordt bedreigd.'

Op het ogenblik heeft IS geen doelen buiten het kalifaat?

'Het is niet hun eerste zorg. De eerste zorg is vasthouden aan het territorium van het kalifaat. En ik weet niet of ze de capaciteit hebben waarover sommige Al Qaidagroepen beschikken om aanslagen te plegen.'

Wat zijn uiteindelijk de grenzen van het kalifaat? Zo groot mogelijk? Wereldwijd?

'Jazeker, zo groot mogelijk. Er is geen limiet. Het is niet beperkt tot de islamitische wereld, uiteindelijk moet het de hele aardbol omspannen. In de praktijk zullen het de gebieden zijn waar soennieten in de meerderheid zijn. Daarbuiten wordt het natuurlijk veel moeilijker.

Diverse groepen buiten Syrië en Irak hebben inmiddels trouw gezworen aan IS: in Libië, Nigeria, Pakistan, Afghanistan, Saoedi-Arabië. Wordt er een netwerk gecreëerd?

'Ik geloof dat IS actief de eed van trouw zoekt. Baghdadi heeft een afgezant naar Noord-Afrika gestuurd. Veel van deze groepen hebben goede redenen om zich bij IS aan te sluiten. Uit onvrede over hun eigen leiders, of omdat ze zich willen zich voegen bij de cause célèbre van de dag, het kalifaat.'

Zolang IS-strijders gebieden veroveren, hebben ze momentum. Wordt dat anders, dan wordt hun imago aangetast.

'Zeker. Ze zullen legitimiteit verliezen zodra ze grondgebied verliezen. Wat onvermijdelijk is. Het gebeurt nu al. Maar vooral in Syrië zal het een tijdje kosten voor ze worden teruggedreven. Assad heeft geen haast. Hij is niet zo geïnteresseerd in de IS-gebieden, zijn machtsbasis is het westen van Syrië. En anderen doen nu het werk voor hem. Wat zou hij zich druk maken als zijn vijanden elkaar afmaken?'

Demonstranten met een IS-vlag in Bagdad. Beeld ap

Dus Assad is erg gelukkig nu?

'O, zeker.'

Is de militaire interventie in Syrië en Irak dan wel wijs? Zijn er geen andere opties dan IS bestrijden?

'Nee, je kunt niet met ze praten. Misschien kun je praten met de Taliban, niet met Islamitische Staat. De Verenigde Staten hadden geen keuze dan de opmars van IS te stoppen.'

Dag des Oordeels

In de Koran komt de Dag des Oordeels (Yawm al-Qiyamah) diverse malen voor. Het is een van de zes zuilen van geloof in de islam. Maar over wat er precies gaat gebeuren aan het Einde der Tijden zijn de islamitische geschriften veel minder duidelijk dan Islamitische Staat doet voorkomen. Binnen de islam bestaan uiteenlopende visies. Waarschijnlijk keert de Mahdi (de laatste der imams) terug op aarde om het op te nemen tegen de Dajjal (de antichrist of valse messias). Mogelijk speelt ook de wedergekeerde Jezus (Isa) een rol in dit slotgevecht, dat zou moeten plaatsvinden in het gebied dat nu Syrië is, nabij Aleppo. De martelaren zullen daarna naar het paradijs gaan, de onrechtvaardigen naar de hel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.