'Is de val van Icarus een metafoor voor de Brexit?'

Onze gids deze week Stanley Johnson

Avonturier, schrijver, natuurbeschermer, voormalig Europarlementariër, VN-ambassadeur, vader van Boris én tegenstander van de Brexit: Stanley Johnson gidst ons.

Stanley Johnson. Beeld Els Zweerink

'Goede titel, Sir Edmund. Goede titel.' Gezeten aan een tafel van een Italiaans restaurant in de wijk van de Londense herenclubs, toont Stanley Johnson zich in zijn nopjes met de naam van het katern. Het biedt de 76-jarige schrijver, politicus en milieubeschermer ook, na het bestellen van een risotto met zeevruchten en een glas abruzzo, de kans om te praten over zijn eigen hillariaanse avonturen. 'Enkele jaren terug heb ik twee keer de Kilimanjaro beklommen, en als ik 80 word, wil ik het voor de derde keer doen. Het is verslavend, om in de woorden van Sir Edmund te spreken, killing the bastard off.'

Voor Johnson was de beklimming van deze unieke berg - om geld op te halen voor respectievelijk het beschermen van gorilla's en zijn oude studiegenootschap - een van de hoogtepunten van een avontuurlijk leven. Een leven dat hem naar hoeken van de planeet heeft gebracht, van Antarctica tot de Galápagos, van de Amazone tot West-Australië, waar hij onlangs op helikoptersafari was. Hij vraagt er om aandacht voor het milieu, voor het lot van gorilla's, walvissen, zeehonden, adelaars, olifanten, reuzenschildpadden. Maar altijd weet hij het nuttige met het aangename te combineren. 'Ik ben enorm fortuinlijk', zegt hij. Herhaaldelijk.

Fortuinlijk is hij ook met zijn zes kinderen, uit twee huwelijken. Oudste zoon Boris, die als twee druppels water op hem lijkt, is minister van Buitenlandse Zaken, Jo is staatssecretaris voor Hoger Onderwijs, Rachel is schrijfster, Leo ecoloog, Julia zangeres en Max bankier.

De voorvaderen van de patriarch van Engelands bekendste clan spreken ook tot de verbeelding. Een van zijn grootvaders was Ali Kemal, journalist en een van de laatste ministers van het Ottomaanse Rijk; hij werd in 1922 vermoord door aanhangers van Atatürk. Aan moederskant stamt hij af van koning George II. Waar al dat hoogblonde haar vandaan komt, is een mysterie.

Tijdens de lunch uit hij regelmatig zijn zorgen over de Brexit. Niet vreemd, omdat hij sinds de Britse toetreding tot de Europese Unie in 1973 vele jaren in Brussel heeft gewerkt, als topambtenaar en als volksvertegenwoordiger. 'Op milieugebied moeten we blijven samenwerken, op een of andere manier', zegt Johnson, die voorzitter was van de pressiegroep Environmentalists for Europe, 'maar ik ben het met mijn zoon Boris eens dat de EU flexibeler had moeten zijn bij het beperken van het vrije personenverkeer.' Brussel was ook het decor van zijn beste thriller, The Commissioner, verfilmd met John Hurt in de hoofdrol. Het aangename en het nuttige.

CV Stanley Johnson

1940 Geboren op 18 augustus
1966-1968 Wereldbank in Washington
1967 Eerste roman: Gold Drain
1968-1969 Werkt voor de VN in New York
1973-1979 Milieuafdeling van de Europese Commissie in Brussel
1979-1984 Vertegenwoordigt Wight & Hampshire East in het Europees Parlement
1984 Prijs Greenpeace voor zijn verdiensten voor het milieu
1984- 1990 Adviseur van Laurens Jan Brinkhorst bij de Europese Commissie
1987 Bestseller The Commissioner
1990-1992 Voedsel & Landbouworganisatie van de VN
1992-1994 Adviseur Price WaterhouseCoopers
2005 Kandidaat-Lagerhuisafgevaardigde
2008-heden VN-ambassadeur voor migrerende diersoorten
2009 Memoires: Stanley, I presume
2012 Where the Wild Things Were: Travels of a Conservationist
2015 Ontvangt Living Planet Award van het Wereldnatuurfonds
2016 Memoires deel 2, Stanley I resume.

Op warme wijze spreekt hij over Nederlanders met wie hij heeft samengewerkt in Brussel en Straatsburg, met name Laurens Jan Brinkhorst, indertijd directeur-generaal voor Milieuzaken bij de Europese Commissie. 'Bij Nederlandse functionarissen kun je er altijd van uitgaan dat ze een progressieve en intelligente lijn volgen op milieugebied. Heel plezierig. Deze zomer was ik met Frans Schepers op bezoek in de Donaudelta in Roemenië, als lid van Rewilding Europa. Het idee is om er weer een wilde omgeving van te maken, waar de natuur ongestoord zijn gang kan gaan. Een deel van de delta komt weer onder water te staan, en dat terwijl het in de 18de eeuw door jullie zelf was ingepolderd. Wonderlijk, niet?'

1. Plek: Nethercote

'Mijn liefde voor dieren gaat terug naar de plek waar ik opgroeide, de eeuwenoude boerderij West Nethercote in het Exmoor National Park, in het dal van de rivier de Exe. Mijn vader heeft de boerderij in 1951 gekocht. Hij koos voor het boerenbestaan nadat hij in Londen had gewerkt als handelaar en in de luchtmacht had gediend.

'Het leven daar maakte een diepe indruk op mij, als kleine jongen. De dieren vooral: de herten, de vossen, de dassen, de vleermuizen, de uilen. 's Winters stonden de koeien in wat later de keuken zou worden. Dat was gezellig en warm. Tot in de jaren negentig was er geen elektriciteit.

'Mijn jeugd daar heeft ertoe bijgedragen dat ik de rest van mijn leven heb gestreden voor natuurbehoud en dierenwelzijn. Dit stukje Somerset, 250 hectare, werd een referentiekader, een deel van mijn dna. Het is nu een familieboerderij, de plek waar de Johnsons bij elkaar komen.'

2. Stad: Rome

'Op mijn 18de ontdekte ik Rome, een stad die alles voor me betekent. Ik had op Sherborne, de kostschool, kennisgemaakt met de klassieken en zou ze op Exeter College, Oxford, nader gaan bestuderen, zoals ook mijn kinderen later zouden doen.

'Ik logeerde bij een tante en drie weken lang slenterde ik langs de plekken die ik uit de boeken en verhalen kende, het Forum, het Colosseum, de Thermen van Caracalla, de Via Appia. Ik stond stil bij de plek waar Julius Caesar werd vermoord door Brutus, waar de beroemde woorden 'Et tu, Brute?' klonken, als je, en daar ben ik niet zeker van, Shakespeare mag geloven. Het zijn woorden die nog steeds relevant zijn. Ik was deze zomer in Griekenland toen de journaliste Martha Kearney me belde met het nieuws dat Boris was verraden door Michael Gove. Mijn reactie bestond uit die drie woorden.

'In 1990 woonde ik een tijdje naast het Colosseum, toen ik voor de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN werkte. Dat was een mooie tijd. Rome was ook de plek waar de basis werd gelegd voor mijn tweede huwelijk. Ik kwam er in 1980 op audiëntie bij de paus, met Jenny, toen mijn vriendin. 'Dit is meneer Johnson, Heilige Vader, en dit is...' Zo werd ik voorgesteld. Zegt de paus. 'En dit is dan mevrouw Johnson, neem ik aan.' Later die dag vroeg ik haar ten huwelijk: 'De paus schijnt het een goed idee te vinden.''

Stad: Rome. 'Op mijn achttiende ontdekte ik Rome, een stad die alles voor me betekent.' Op de foto het Forum Romanum en de Via Appia. Beeld Getty

3. Land: Peru (Machu Picchu)

'Na Sherborne maakte ik de reis van mijn leven, naar Zuid-Amerika; ik voer mee op een Iers vrachtschip. Het reisdoel was een van de wereldwonderen, Machu Picchu in Peru, de Incastad die nooit door de Spanjaarden is ontdekt en dus behouden is gebleven. Ik wist niet wat ik zag, en wist ook dat ik nooit in mijn leven opnieuw zoiets zou zien.

'Tijdens mijn tocht erheen werd ik omringd door boeren die met hun vee naar de markt waren, boeren voor wie het landschap heel gewoon moet zijn geweest. Er was geen westerling te bekennen. Een halve eeuw later ging ik terug en werd ik omringd door honderden toeristen. De vlooienherberg had plaatsgemaakt voor een vijfsterrenhotel. Ik had bij dat tweede bezoek veel baat bij de toeristische gids, die dingen vertelde waar ik in 1959 geen weet van had.

'Destijds reisde ik door naar Brasilia, toen een kale vlakte met een sloppenwijk voor bouwvakkers. Om geld te verdienen sloot ik me aan bij een rij dagloners, maar voordat ik kon meehelpen aan de bouw van Oscar Niemeyers nieuwe hoofdstad werd ik als illegale arbeider opgepakt en op een militair vliegtuig gezet naar Rio de Janeiro. Urenlang tuurde ik over de Amazone, waar onder de boomkruinen pythons kropen en jaguars slopen. Waar inheemse stammen met giftige pijlen moeten hebben gewezen op het vliegtuig. Tijdens die tocht kreeg ik oog voor de grootsheid van het regenwoud, en dat veranderde mijn wereldbeeld. De slogan 'Opening up the Amazon' was een natuurramp in wording.'

4. Muziek: Those were the days - Mary Hopkin

'Een nummer dat me veel doet, is Those were the days. Als ik het hoor, denk ik aan een bijzondere reis die ik als jongeman maakte. Met twee studievrienden, onder wie de latere schrijver en ontdekkingsreiziger Tim Severin, volgde ik het spoor van Marco Polo. Niet vanuit Venetië naar Peking, maar vanuit Oxford. Na mijn eerste jaar op Oxford trokken we rond met twee 500 cc motorfietsen. Het was een gedenkwaardige onderneming.

'Ik herinner me bijvoorbeeld de tochten door het oosten van Turkije. Elke dag lootten we wie er voorop mocht rijden, dat was het beste. Tussen de twee motoren was een afstand van honderd meter, vanwege het stof. We scheurden door dorpen en het was altijd degene op de tweede motorfiets die door dorpelingen bekogeld werd. Onvergetelijk was het rijden, bij zonsopgang, over de Khyberpas, het gevoel van vrijheid. Dat had zijn grenzen: we kwamen China niet in, waarna we besloten de reis bij Calcutta te beëindigen. Niet slecht voor drie jongemannen op twee motoren, zonder visa. Het is vreemd te beseffen dat zo'n tocht nu onmogelijk zou zijn. Dat was nog eens een tijd.'

Muziek: Those were the days- Mary Hopkin 'Als ik het hoor, denk ik aan een bijzondere reis die ik maakte.' Op de foto Hopkin op de brommer met Tony Visconti. Beeld Getty

5. Persoonlijkheid: Winston Churchill. En Indira Ghandi

'Ik kan niet om Winston Churchill heen, over wie mijn zoon Boris een mooi boek heeft geschreven. Hij was geen gewone, professionele politicus maar een alleskunner. Hij heeft niet alleen dit land en de wereld gered, maar hij schilderde ook, hij schreef, hij oreerde... Als kind luisterde ik naar grammofoonplaten met zijn toespraken. Dankzij hem ben ik een levenslange Conservatief geworden.

'Ik herinner me zijn verkiezingsoverwinning van 1951 nog goed. Ik zat op de Ravenswood-kostschool en schreef hem een brief om hem te feliciteren. Die postte ik stiekem in het dorp. Er kwam een brief terug van 10 Downing Street en die viel in handen van de hoofdonderwijzer, meneer Schuster. Ik werd bij hem ontboden en voelde de bui al hangen. Bij binnenkomst zag ik de stok, als een brug gespannen tussen The Glory of that was Greece en The Grandeur that was Rome. Maar het bleef bij een standje.

''Maak geen gewoonte van het schrijven naar meneer Churchill', donderde het. 'Het land komt tot stilstand als de premier zijn tijd moet verspillen met het beantwoorden van brieven die 10-jarigen hem sturen.'

'Een andere politicus die ik altijd heb bewonderd is Indira Gandhi. Zij maakte zich begin jaren zeventig sterk voor geboortebeperking, een moedige daad waar ik indertijd over heb geschreven in mijn boek The Population Problem. Met overbevolking heb ik me bezig gehouden sinds mijn werk bij de Wereldbank in de jaren zestig. Het is een van de grootste problemen waarmee de mensheid te maken heeft. Gandhi was een moedig mens, en heeft dat met de dood moeten bekopen.'

6. Gedicht: Cologne door Samuel Taylor Colerdige

'Op Oxford wilde ik dichter worden, een wens die sterker werd nadat ik een poëzieprijs had gewonnen, maar er moest ook brood op tafel komen, dus het bleef bij een hobby. Percy Bysshe Shelley noemde dichters ooit de niet-erkende wetgevers van de wereld.

'Met die gedachte gaf ik eind jaren zeventig mijn eerste toespraak als Europarlementariër in het nieuwe Europese parlement. Het onderwerp was de vervuiling van de Rijn, die door Straatsburg stroomt. Toen kamervoorzitter Simone Veil mijn naam riep greep ik mijn kans. 'The River Rhine, as is well known', begon ik, 'Doth wash the City of Cologne. But tell me, nymph, what power divine. Can ever cleanse the river Rhine.' Op dit punt stopte Veil me om te protesteren: waar ik het lef vandaan haalde de voorzitter aan te duiden als nymf. Ze wist niet dat ik een gedicht van Coleridge citeerde, een gedicht dat Ode de Cologne als bijnaam heeft.

7. Film: Chariots of Fire

'Uiteraard hou ik van de verfilming van William Shakespeares Henry V met Laurence Oliver in de hoofdrol, een acteerprestatie die niet snel overtroffen zal worden. Kostelijk geamuseerd heb ik me met Amadeus en met Blazing Saddles, de western met Mel Brooks, waarin een stadje voorkomt waar iedereen Johnson lijkt te heten.

'Maar de film waarbij ik tranen in mijn ogen kreeg, iets dat me niet vaak overkomt: Chariots of Fire. Dat is een ontroerend en waargebeurd verhaal over sport, nationale trots, godsdienst, rivaliteit, verbroedering en opoffering. En met prachtige beelden op de stranden van St Andrew's. Een strenggelovige Schotse atleet, Eric Liddell, en een joodse, Harold Abrahams, nemen deel aan de Olympische Spelen maar worden gehinderd, de een door zijn principes en de ander door het antisemitisme. Uiteindelijk weten ze de barrières te slechten en winnen ze medailles.'

Chariots of Fire: `Een ontroerend en waargebeurd verhaal over sport, nationale trots, rivaliteit, verbroedering en opoffering.` Beeld RV

8. Schilderij: De Val van Icarus door Pieter Bruegel de Oude

'Schilderkunst is me dierbaar. Mijn eerste vrouw is een voortreffelijk schilder en ik stond zeer trots bij de opening van een expositie van haar in de Mall Galleries, hier om de hoek. Geen bezoek aan een stad is compleet zonder bezoek aan een museum. Ik heb genoten van de Georgia O'Keeffe-expositie in Tate Modern, een bijzondere vrouw. Op dezelfde manier heb ik me vergaapt aan de expressionisten in Wenen en de impressionisten in het Poesjkin-museum van St Petersburg.

'Ik vervloek mezelf dat ik nog niet bij Hieronymus Bosch ben geweest. Een schilderij waar ik van hou is Pierro della Francesca's dubbelportret van de hertog en hertogin van Urbino. De rechterkant van zijn gezicht heeft een litteken, opgelopen tijdens een steekspel. Daarom werd hij altijd vanaf links afgebeeld. Het is de perfecte afbeelding van de Renaissance-man, een uitstervend ras.

'Een ander lievelingswerk hangt in Brussel: De val van Icarus is een schilderij van Pieter Bruegel de Oude. Icarus valt uit de hemel en, zoals W.H. Auden het omschreef, de boer ploegt door, de herder hoedt zijn schapen, de visser vist en het schip vaart weg. Van de val van Icarus trekt niemand zich iets aan. Is dit een metafoor voor de Brexit, vroeg ik me af. Zeilt het Europese schip rustig door, amper opmerkend dat de Britten weggaan?

De val van Icarus door Pieter Bruegel de Oude:'Is dit een metafoor voor de Brexit, vroeg ik me af. Zeilt het Europese schip rustig door?'

9. Sport: Cricket

'Cricket is een sport waarvan ik altijd gehouden heb en ik speel het nog steeds, in elk geval een keer per jaar wanneer de Johnsons op landgoed Althorp hun jaarlijkse wedstrijd tegen de Spencers spelen, de familie waar Lady Diana deel van uitmaakte. Het is prachtig om de familie op het veld te hebben en het gaat er competitief aan toe, vergis je daar niet in. Memorabel was de aflevering van 2014. Toen hadden we een verrassing voor de Spencers. Als speciale gast speelde Kevin Pietersen met ons mee, die per helikopter arriveerde. De oud-aanvoerder van het Engelse team maakte tachtig runs, maar het hoogtepunt was de vangbal van mijn dochter Rachel op een worp van Pietersen. We slaagden er trouwens in te verliezen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.