Opinie

'Is Bos het meest overschatte politieke wonderkind van de afgelopen tien jaar?'

Bij de formatie heeft Wouter Bos bedacht om dossiers uit te ruilen die niet uit te ruilen zijn. De puinhopen zijn niet te overzien, betoogt Dirk-Jan van Baar.

PvdA-leider Diederik Samsom (R) bedankt Wouter Bos tijdens het PvdA-formatiecongres in de Brabanthallen. Tijdens de bijeenkomst spreekt het congres zich uit over het eindresultaat van de onderhandelingen over de kabinetsformatie. Beeld anp

Uit de school klappen over wat er tijdens de kabinetsonderhandelingen besproken was kon en mocht en wilde Wouter Bos niet, toen hij na vijf weken radiostilte als columnist bij de Volkskrant was teruggekeerd.

Laat ik nu altijd gedacht hebben dat de meerwaarde van een oud-politicus als columnist erin schuilt dat hij frank en vrij kan spreken. Gelukkig gaf Bos ons toch een inkijkje in zijn gedachtenwereld. Zijn vertrouwen in de journalistiek was er niet groter op geworden toen hij zag hoe er tijdens die radiostilte door de media maar raak werd gespeculeerd. Anders dan al die oudgedienden die aan de zijlijn op tv hun 'Bram Pepertjes' deden, wist Wouter wel hoe het zat. En hij verkneukelde zich om hun missers.

Nu de mist van vijf weken radiostilte aan het optrekken is, weet de buitenwacht meer en het resultaat valt niet mee. Het vertrouwen in een Haagse politiek die maar wat aanrommelt, is er niet groter op geworden. Bij de VVD is onder leiding van de Telegraaf een kiezersoproer uitgebroken en op de cover van Elsevier stond Mark Rutte met een blauw oog. De rechtse media zitten er bovenop.

Eigen kring
Maar Bos die, anders dan Rutte, nooit premier is geweest, lijkt er in eigen kring weer zonder schade vanaf te komen. PvdA-voorzitter Hans Spekman vindt nivelleren een feest en Guusje ter Horst sprak van een meesterzet van de onderhandelaars. En dat terwijl Bos, die in 1981 uit bewondering voor Joop den Uyl PvdA-lid was geworden, als politiek leider nooit wat op had met koopkrachtplaatjes voor de minima tot twee cijfers achter de komma. De nivelleringsdrift van zijn partij was niet aan Bos besteed. Hij was van de 'derde weg', de moderniseringsstroming die haar ideologische veren had afgeschud.

Dat maakte bij zijn opkomst in het Fortuynjaar 2002 niks uit. Vanwege zijn 'charisma' werd Bos door bevriende media op een voetstuk gezet en binnen een paar weken leidde hij een spectaculair herstel in van de PvdA, die in januari 2003 na de halvering een half jaar eerder al bijna weer de grootste werd. Jan Peter Balkenende bleef echter premier en won de kabinetsformatie, waardoor de nog jonge Bos in de oppositie ging en verder kon rijpen. Dat leidde in 2006 tot 60 zetels in de peilingen. Het premierschap leek hem niet meer te kunnen ontgaan.

Tot hij 'rijke bejaarden' met een aanvullend pensioentje aan de AOW wilde laten meebetalen, wat een opstand in eigen gelederen uitlokte en het CDA in staat stelde om de kiezers voor te houden dat zij voortaan 'met Bos de klos' zouden zijn. Onder 'eerlijk delen' werd niet verstaan dat mensen die keurig voor hun oude dag gespaard hadden, moesten opdraaien voor mensen die dat niet hadden gedaan. Onder leiding van de kwade genius Maxime Verhagen, een katholiek, werd Bos als 'politieke draaier' neergezet. Dat was, vonden velen in de media die geen moeite hadden met het dagelijks weghonen van JPB, vuil spel van het CDA.

Wonderkind
Van die op de persoon gerichte aanvallen lijkt het in de watten gelegde wonderkind Bos nooit te zijn hersteld, hoewel het bij de volwassenwording in de politiek hoort om daartegen te kunnen. Maar Wouter bleef tobben, ook toen hij in 2007 met tegenzin minister van Financiën was geworden onder die betweterige Jan Peter en de onderlinge chemie te wensen overliet. Je zou zeggen: grow up! Maar dat gebeurde niet, ook niet toen Bos een jaar later als grote bankenredder werd gevierd.

Dat gold vooral ABN-Amro, waarvan de 'gezonde delen' met 16 miljard belastinggeld (de rekening zou oplopen tot 30 miljard) uit de tentakels van het omvallende Fortis werden gered, een rampzalige bankenovername waarmee Bos eerder als minister, op gezag van een aarzelende DNB-president Wellink, had ingestemd. Crisismanager Bos vond in die stormachtige herfst ook nog tijd om in talkshows aan te schuiven, en verzekerde ons dat het in Europa gelukkig een stuk beter was geregeld dan in de VS. Wij hadden de euro, die zou ons door de crisis helpen.

Dat liep even anders en dat kun je Bos niet verwijten. Maar zijn beoordelingsvermogen haperde wel. In februari 2010 vond Bos het een geschikt moment om vanwege de missie naar Uruzgan het kabinet Balkenende IV te laten vallen, en in maart trok hij zich zelfs helemaal terug om zich aan zijn gezin te kunnen wijden. In PvdA-kringen werd de aftocht uit Afghanistan, het kabinet en de politiek bejubeld vanwege een leider die eindelijk tegenover het CDA de rug had rechtgehouden, de durf had voor zijn kinderen te kiezen, en de weg vrijmaakte voor de door hemzelf aanbevolen Job Cohen. Niemand sprak van vaandelvlucht, hoewel Bos minister van Financiën was en de eurocrisis op uitbreken stond (de Griekse malversaties waren al bekend).

Er was geen misbaar, ook niet bij degenen die anders tuk zijn op belangenverstrengeling tussen politiek en bedrijfsleven, toen Bos een goedbetaalde deeltijdbaan aannam bij KPMG, hoewel deze accountants de financiële crisis op hun radar hadden gemist en graag gebruik zullen maken van de diensten en het netwerk van een oud-bewindsman die de geheimen uit de keuken kent.

Oude koek
Dat lijkt allemaal oude koek. Maar de door Bos geforceerde breuk met Balkenende, ingegeven door partijpolitieke en persoonlijke overwegingen, stortte de Nederlandse politiek in een crisis die tot op heden aanhoudt. Vooral de antennes van de PvdA, maar daar niet alleen, blijken voortdurend verkeerd afgesteld. Zelfs de electorale berekeningen gingen in 2010 niet op, want de weg werd niet vrijgemaakt voor Cohen, maar voor een rechts minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV.

Dat maakte het al vreemd bij de kabinetsformatie opnieuw de diensten in te roepen van Wouter Bos. Maar dan blijkt hij ook nog eens de initiator te zijn van een kwartetspel dat hij bij KPMG heeft geleerd, waarbij dossiers tegen elkaar zijn uitgeruild die niet uit te ruilen zijn. Geen wonder dat het politieke kaartenhuis onmiddellijk is ingestort toen de vijf weken radiostilte voorbij waren. Hoe groot de puinhopen zijn, laat zich nog niet vaststellen. Hoog tijd voor Wouter Bos, nog steeds door de media gepamperd terwijl hij geen enkele verwachting wist waar te maken, om aan de lezers van de Volkskrant uit leggen waarom hij niet het meest overschatte politieke wonderkind van de laatste tien jaar was.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

 
De breuk van Bos met Balkenende stortte de Nederlandse politiek in een langdurige crisis
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.