'In Zuid-Soedan heeft iedereen wel eens met iedereen gevochten'

Voor de vierde dag op rij wordt er hevig gevochten in Zuid-Soedan. Hoewel niemand precies weet wat de oorzaak is van deze geweldsuitbarsting, leeft de angst dat de fragiele situatie in het jonge land ontaardt in een etnische burgeroorlog.

President Salva Kiir geeft op 16 december een toespraak over de gespannen situatie in Zuid-Soedan. Beeld afp

'De ene dag zit je nog ijs te eten, de volgende dag hoor je overal om je heen schoten', zegt Anne Haaksman de Koster, die vanuit de Zuid-Soedanese hoofdstad Juba werkzaam is voor de lokale radio-omroep Tamazuj.

Er hingen al langer spanningen in de lucht, maar dat het zo snel tot een uitbarsting zou komen, had niemand kunnen voorzien. Naar de precieze oorzaak van de geweldsuitbarsting - waarbij volgens de VN de afgelopen dagen tussen de 400 en 500 doden zijn gevallen - is het vooralsnog gissen. Maar dat het iets te maken heeft met de rivaliteit tussen ex-vicepresident Riek Machar en president Salva Kiir is inmiddels wel duidelijk.

President Kiir stuurde in juli zijn voltallige kabinet naar huis, inclusief tweede man Machar. Een officiële verklaring werd nooit gegeven, maar voor zijn criticasters was het een uitgemaakte zaak: dit was de zoveelste poging van de president om de touwtjes binnen regeringspartij SPLM (Sudan People's Liberation Movement, de enige partij van invloed in Zuid-Soedan) strakker in handen te krijgen. Eerder ontsloeg Kiir ook al 'democratisch gekozen' gouverneurs. En bij het opstellen van de nieuwe grondwet - het land werd in 2011 onafhankelijk van Soedan - bleek dat Kiir weinig moest hebben van de inmenging van oppositieleden en mensenrechtenorganisaties.

Met modder gegooid
'Begin deze maand gaf Machar een persconferentie waarin hij de regering ervan beschuldigde dat die haar beloftes niet nakwam en teveel macht naar zich toetrok', aldus Haaksman de Koster. 'Vervolgens gaf de regering een tegen-conferentie om alles weer onderuit te halen. Er werd dus over en weer al wel met modder gegooid.'

Afgelopen weekend kwamen de sluimerende spanningen tot een uitbarsting. In het hoofdkwartier van het Soedanese volksleger SPLA vonden zondag besprekingen plaats over de voorwaarden van de eerstvolgende verkiezingen in 2015. Hoewel niet precies duidelijk is wat er binnen de muren is voorgevallen, zijn er berichten van onenigheid. Machar, die al heeft aangekondigd dat hij zich kandidaat wil stellen voor de verkiezingen, zou tijdens de besprekingen boos zijn weggelopen. Een paar uur later klonken er opeens schoten.

Een dag later verklaarde Kiir, die voor de gelegenheid een militair outfit had aangetrokken, dat de paramilities van Machar hadden gepoogd een coup te plegen. Het kamp-Machar ontkent dit echter tot op de dag van vandaag. Feit is dat de ex-vicepresident sindsdien voortvluchtig is, dat er al dagen wordt geschoten en dat zo'n twintigduizend mensen zich in VN-kwartieren ophouden om te schuilen voor het geweld.

 
Het land kent eeuwenoude tradities waarin jongeren van de ene stam de koeien van een andere stam stelen.
Burgers zijn naar VN-kwartieren getrokken om daar te schuilen voor het geweld. Beeld reuters
Beeld ap

Etnisch conflict
In de media werd al snel gerept van een 'etnisch conflict'. President Kiir is namelijk afkomstig van de Dinka, de grootste stam van Zuid-Soedan en rivaal Machar is een afstammeling van de Nuer, de op één na grootste stam. Beide stammen zijn in het verleden geregeld met elkaar op de vuist gegaan, maar het is te zwart-wit om te stellen dat de recente geweldsuitbarsting in de kern een etnisch conflict is, zegt Lotje de Vries, werkzaam aan de Radboud Universiteit en gespecialiseerd in Zuid-Soedan. 'Het land kent eeuwenoude tradities waarin jongeren van de ene stam de koeien van een andere stam stelen. Maar ook binnen de stammen zelf vinden geregeld conflicten plaats. In Zuid-Soedan heeft iedereen wel eens met iedereen gevochten.'

Ook in de politiek van het land is het niet vanzelfsprekend dat de Dinka altijd achter president Kiir staan, vervolgt De Vries. 'Kiir heeft de laatste tijd veel kritiek gehad op zijn functioneren, ook van prominenten die van dezelfde stam afkomstig zijn als hij. Wel is het zo dat een geweldsuitbarsting in Soedan heel snel uitloopt op een etnisch conflict.'

De Vries, die anderhalve week geleden nog in Juba was, gelooft niet dat Machar en zijn mannen een couppoging hebben ondernomen. 'Er is onenigheid ontstaan binnen de presidentiële garde. Dat is uit de hand gelopen. Het heeft pas een etnisch karakter gekregen toen Kiir tijdens zijn toespraak op maandag de Nuer beschuldigde van de onlusten.'

Een dergelijke etnische verwijzing kan in Zuid-Soedan al snel uitlopen op een gewapend conflict. Het jonge land kent een guerrillatraditie. Het volksleger SPLA heeft jarenlang gevochten voor onafhankelijkheid van Khartoem, de hoofdstad van Soedan. De Dinka en Nuer streden aan elkaars zijde.

Toen de onafhankelijkheid eenmaal een feit was, moest het veiligheidsapparaat van het land opnieuw vorm krijgen. Voormalige guerrillastrijders kregen nieuwe functies toebedeeld. 'De veiligheidssector van Zuid-Soedan is enorm', zegt De Vries. 'Je hebt het leger en de politie, maar elke belangrijke leider heeft daarnaast zijn eigen bodyguards. Dat loopt langs etnische lijnen. Daarnaast is er de gevangenisbrigade, een wildlifeservice, een korps van brandweermannen en noem maar op. Vele van die voormalige rebellen hebben nog wapens. Ze worden niet geacht die in te zetten, maar in een situatie als deze kan het makkelijk uit de hand lopen.'


Evacuatie
Het ministerie van Buitenlandse Zaken ontraadt alle reizen naar Zuid-Soedan. De Nederlandse ambassade in het land buigt zich nu over de vraag of er maatregelen voor het ambassadepersoneel genomen moeten worden. Er is een oproep de deur uitgegaan naar alle Nederlandse inwoners (zo'n 154 hebben zich in het land geregistreerd) met de vraag of ze geëvacueerd willen worden. Dit gaat vooralsnog op vrijwillige basis. De Verenigde Staten besloten vandaag om alle medewerkers van de ambassade die niet strikt noodzakelijk in het land zijn verplicht te evacueren.

De Zuid-Soedanese president Salva Kiir tijdens een toespraak in juni van dit jaar. Beeld epa

Angst voor burgeroorlog
Dat lijkt nu inderdaad het geval. De gevechten hebben zich verder over het land verspreid. Ook buiten de hoofdstad, in de deelstaat Jonglei, zijn ongeregeldheden gemeld. De angst bestaat dat de gespannen situatie ontaardt in een etnische burgeroorlog. Dat zou verschrikkelijk zijn, stelt De Vries. 'Het land was in mijn ogen net zo goed op weg. Er moet natuurlijk nog heel veel gebeuren, maar er werd gewerkt aan de aanleg van elektriciteitsnetwerken en kanalen voor schoon drinkwater. In gebieden buiten de hoofdstad, waar ik veldwerk heb gedaan, waren veel landmijnen. Die zijn weggeruimd en hebben plaatsgemaakt voor velden waar nu bijvoorbeeld maïs groeit.'

De huidige spanningen kunnen de wederopbouw van het land flink in de weg zitten, denkt ook journaliste Haaksman de Koster. 'Vorige week was hier nog een conferentie waar handelaars en investeerders van over de hele wereld op afkwamen. Maar ik vrees dat er voorlopig niet geïnvesteerd gaat worden in Zuid-Soedan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.