In gesprek met Afrika-correspondent Mark Schenkel

‘Ik zeg niet tegen kindsoldaten dat zwarte magie onzin is – als journalist is dat is niet mijn rol’

Afrika-correspondent Mark Schenkel bezocht een opvanghuis voor ex-kindsoldaten in Congo. In de reportage over zijn bezoek schrijft hij over het gewapend conflict in de regio Kasaï en de grote rol die zwarte magie speelt in de milities. ‘Mensen zijn geneigd zulke conflicten te zien als zinloos en achterlijk. Maar’, zo waarschuwt hij, ‘er zit veel meer ratio en strategie achter. Het geweld wordt geïnstrumentaliseerd.’

Afrika-correspondent Mark Schenkel tijdens een eerdere reis naar Kenia

Je verhaal gaat over de Congolese regio Kasaï. Wat speelt daar precies?

‘We zitten daar in de nasleep van een gewapend conflict. Het laaide op in de loop van 2016 en begon lokaal. Een plaatselijke leider zou benoemd worden, maar de regering lag dwars. De leider werd gedood en er ontstond een militie van zijn volgelingen. De regering stuurde er troepen op af en daarmee escaleerde het conflict. Het geweld strekt zich uit over een gebied dat een aantal keren groter is dan Nederland. Er vinden verkrachtingen plaats en er zijn massagraven. Op het hoogtepunt waren er meer dan anderhalf miljoen mensen ontheemd.

‘Een belangrijk element in dit verhaal is dat er sprake is van een moedwillige strategie van politici in de hoofdstad Kinshasa. Er zijn politici die zo’n lokaal conflict opstoken en door het als ware aan en uit te zetten, bewijzen ze hun invloed.

‘We zijn vaak geneigd ons hoofd te schudden en zulke conflicten te zien als zinloos en achterlijk. We gaan ervan uit dat het etnisch geweld is. Maar er zit veel meer ratio en strategie achter. Het geweld wordt geïnstrumentaliseerd.’

Waarom is het een belangrijk verhaal?

‘Allereerst vanwege de schaal van het geweld. En omdat er verkiezingen aankomen. In Congo weigert de president vooralsnog om afstand te doen van zijn positie. De verkiezingen hadden in 2016 al moeten plaatsvinden en de onzekerheid hieromtrent voedt meerdere conflicten. Politici willen zich in deze situatie laten gelden en milities maken gebruik van het dreigende machtsvacuüm.

‘De situatie in Kasaï is een typisch vergeten conflict. Er gaat weinig pers naartoe, omdat het bewerkelijk en kostbaar is om hier te komen. Congo is een groot en duur land. Je hebt een accreditatie nodig, visa en fixers die de weg kennen.’

Je beschrijft veel mensen in je verhaal. Wie is je het meeste bijgebleven?

‘Alle kinderen en jongvolwassenen die bij de militie hebben gezeten, en hun geloof in zwarte magie. Ook al zijn ze gereïntegreerd, ze zijn nog steeds overtuigd van jurken die kogels afketsen en geweren van hout waar ze soldaten mee doodschoten. Dat is in hun hoofd een absolute waarheid.’

Maar… hoe kan dat?

‘Spiritualiteit en traditionele opvattingen spelen in Afrika een grote rol. Daarom vond ik het een interessant detail in het verhaal dat regeringssoldaten eens in paniek wegrenden toen ze tegenover occulte strijders kwamen te staan. Dat geeft aan dat het geloof in magie een bredere overtuiging is. Die overtuiging wordt door zo’n militie uitgebuit.’

Is het lastig om toch open gesprekken in te gaan?

‘Ik probeer zo onbevangen mogelijk het gesprek in te gaan. Ik zeg niet tegen ze dat zwarte magie onzin is. Dat heeft geen zin en is ook niet mijn rol. Het is niet aan mij om die overtuiging te ontkrachten.’

Er zijn veel verschillende partijen in een conflict. Hoe houden lezers het overzicht?

‘Ik ontkom er niet aan om ergens een lijn te trekken en conflicten te abstraheren. Het is een worsteling om concessies te doen aan nuances, maar soms kan ik niet verder in detail gaan op subgroepen en verschillen in etniciteit. Soms blijkt een splintergroep ook gewoon een groep bandieten zonder politiek doel, die simpelweg gebruikmaakt van de situatie.’

De meeste van jouw collegacorrespondenten zijn verantwoordelijk voor een land, jij voor een heel continent. Hoe houdt je al het nieuws bij?

‘Ik lees veel, houd dossiers bij en heb veel contact met inwoners en andere journalisten op allerlei plekken. Ik woon sinds 2011 in Afrika en reis heel veel. Hoe meer je ziet, hoe meer je Afrikaanse landen met elkaar kunt vergelijken. In je hoofd krijgen de regio’s dan steeds meer reliëf. Je kunt beter inschatten hoe ernstig geweld is, hoe efficiënt de hulpverlening en wat de dynamiek is achter het conflict. Dat is heel anders dan wanneer ik vanuit Nederland zou invliegen.’

Is het lastig om mensen voor Afrika te interesseren?

‘Dat weet ik niet. De aandacht van Nederlandse media is relatief groot en ook bij de Volkskrant is Afrika geen ondergeschoven kindje. We zitten bovenop thema’s als migratie. Maar er zijn vast ook lezers die meer interesse hebben in Trump en de Brexit.’

Hoe zou je deze mensen willen overtuigen om meer te lezen over Afrika?

‘Zo benader ik niet wat ik doe. Ik ben er niet op uit om mensen te overtuigen.’

Je woont in Oeganda. Waarom daar?

‘Toen ik tien jaar geleden bureauredacteur Afrika was bij NRC, maakte ik mijn eerste reizen naar dit continent. In Kampala ontmoette ik mijn huidige partner en heb na verloop van tijd mijn baan opgezegd om correspondent te worden en mij hier te vestigen.

‘Je kunt maar één plek kiezen waar je woont. Verder moet je op reis. Maar Oeganda is zelf ook een relatief belangrijk land en regelmatig in het nieuws.’

Je hebt bij NRC gewerkt en als freelancer voor verschillende media. Heb je je verhalen moeten aanpassen toen je bij de Volkskrant begon?

‘Ja. Met name reportages moest ik aanscherpen. Verhalen moeten uiteraard gedegen zijn en feitelijk juist, maar tegelijk toegankelijk. Met soms een kwinkslag erin om het verhaal te verlevendigen. Dat is soms moeilijk. Zie de vreselijkste dingen maar eens lichtvoetig te brengen.

‘In het verhaal over het opvanghuis vertel ik dat de voormalig leden van een militie maar wat zitten te kaarten en op een verroeste wipkip zitten. Het is een verhaal over moord en geweld, maar het detail van de wipkip laat een beetje de lulligheid van de situatie zien.’

Hoe hoop je dat de reacties op je verhaal zijn?

‘Ik vermoed dat een aantal mensen zal hebben opgekeken van de zwarte magie en de rol die het spirituele leven heeft in Afrika. En ik hoop dat de foto’s van Sven Torfinn de lezer helpen zich een voorstelling te maken van de situatie. Het was geen alledaags bezoek, dan is beeld extra belangrijk.’

ZWARTE MAGIE JAAGT CONGOLESE KINDEREN DE OORLOG IN
Kinderen zijn makkelijk beïnvloedbaar en ze kennen minder angst dan volwassenen. Daardoor zijn ze effectief als strijders. Politici in Congo maken er zonder scrupules gebruik van.

WAAROM CORRESPONDENTEN VAN BELANG ZIJN
De Volkskrant heeft 16 correspondenten over de hele wereld, om belangrijke buitenlandse ontwikkelingen begrijpelijk en invoelbaar te maken. 'Omdat we erbij zijn, kunnen we ook de andere kant van het verhaal laten zien', vertelt Chef Buitenland Alex Burghoorn in deze video.

Correspondent Midden-Oosten Ana van Es gaat voor een verhaal altijd op zoek naar personages op wie ze kan inzoomen. 'Met persoonlijke verhalen breng je de waarheid dichterbij.'

Steun de kwaliteitsjournalistiek van de Volkskrant, maandelijks opzegbaar, vanaf €2,50 per week. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.