INTERVIEW

'Ik was in Izmir en zag: we hebben geen tijd meer'

Plan-Samsom: vluchtelingen per kerende veerboot terug

Op patrouille met de Turkse grenswacht realiseerde PvdA-leider Samsom zich: het moet anders. En dus bedacht hij een nieuwe manier om de vluchtelingenstroom te stoppen. Premier Rutte doopte het meteen plan-Samsom. 'Dat doet Mark altijd heel slim.'

Foto die Diederik Samsom begin december op zijn Facebook-pagina plaatste van zijn werkbezoek aan de Turkse grensplaats Izmir. De PvdA-leider in gesprek met een 16-jarige jongen die alleen uit Aleppo vluchtte.

De golfhoogte op zee bepaalt hoeveel mensen er oversteken, niet onze actieplannen. We moeten toe naar een systeem waarin de overtocht zinloos wordt. Zolang de overtocht kansen biedt, zijn mensen kennelijk bereid hun kinderen te verliezen onderweg.

Het is in 'klein Syrië', de wijk in het Turkse Izmir waar vluchtelingen en mensensmokkelaars elkaar ontmoeten, dat Diederik Samsom met één oogopslag beseft: dit is volstrekt oncontroleerbaar. De pleintjes, de bazaar, de restaurants en de winkeltjes, ze vormen een voor de politie ongrijpbare markt voor illegale enkele reizen naar Europa. Het is zondagmiddag 6 december en het werkbezoek van de PvdAleider is nog geen dag oud.

Die avond rijdt hij met 'tot het bot gemotiveerde en tot het bot gefrustreerde' politieagenten en grenswachten naar Cesme, pal tegenover het Griekse eiland Chios. 'Je kunt het bijna aanraken, zo dichtbij.' In het holst van de nacht wordt 20 kilometer kustweg afgelegd. 'Een prachtige kust, met ontelbare strandjes en op elk van die strandjes speelt zich hetzelfde tafereel af. Vluchtelingen hollen de geitenpaadjes af, de gevouwen rubberbootjes meedragend. Op het strand worden die razendsnel opgeblazen, met de hand of met luchtpatronen. Binnen 10 minuten zijn ze vertrokken. De enige die ze dan nog kan tegenhouden, is de kustwacht. Maar die kan ook niet overal tegelijk zijn.'

Twee verdronken kindjes

'De nacht dat ik er was, zijn er twintig boten vertrokken. Wij hebben er niet één kunnen betrappen. De volgende dag stond een foto in de krant van twee verdronken kindjes, op een van de strandjes waar ik geweest was.'

Bij terugkomst in Den Haag concludeert Samsom dat de omstreden asielbrief van het kabinet uit september bijstelling behoeft. Het langetermijnperspectief - alle asielaanvragen buiten Europa afhandelen - moet drastisch naar voren worden gehaald. En uitgewerkt. 'Voor mij was duidelijk: hier hebben we geen jaren voor. Dit moet op de rails staan vóór het nieuwe vluchtelingenseizoen van start gaat, dit voorjaar dus. Aan de Turkse kust is een soort snelweg naar Europa gebouwd. Met een complete infrastructuur van smokkelnetwerken én - sinds de Turkse autoriteiten de import van Chinese rubberboten hebben verboden - illegale bootjesfabrieken. Dat trekt steeds meer mensen aan, vooral Noord-Afrikaanse mannen. De vluchtelingenstroom verdubbelt met gemak.'

Enkele dagen later zit hij met premier Mark Rutte om tafel. 'Ik heb hem gezegd: het is een illusie te denken dat als we de kustwacht ter plekke opplussen, Frontex ertussen leggen en de politie van Turkije betalen, een oplossing binnen handbereik ligt. Al die maatregelen helpen, ze zijn nodig, maar het is niet voldoende. De golfhoogte op zee bepaalt hoeveel mensen er oversteken, niet onze actieplannen. We moeten toe naar een systeem waarin de overtocht zinloos wordt. Zolang de overtocht kansen biedt, hoe klein ook, zijn mensen kennelijk bereid hun kinderen te verliezen onderweg. Want dat gebeurt: 3.700 mensen zijn afgelopen jaar verdronken. Dat is een ongekende hoeveelheid.'

Het plan dat Samsom aan Rutte voorlegt, heeft de charme van de eenvoud. 'Van iedereen die arriveert op Chios, Lesbos, Kos of welk Grieks eiland ook, wordt de asielaanvraag niet-ontvankelijk verklaard omdat ze uit Turkije komen, wat een veilig land is voor vluchtelingen. Ze worden per kerende veerboot teruggestuurd. Maar Turkije accepteert ze alleen als tegelijk grote aantallen erkende vluchtelingen uit Turkije naar Europa mogen komen: op legale wijze. Een legale asielroute voor een paar honderdduizend vluchtelingen per jaar. Daarvan heb ik Mark overtuigd.'

(lachend) 'Die heeft het die dag onmiddellijk het plan-Samsom genoemd. Dat doet Mark altijd heel slim, op die manier committeren we elkaar.'

Hoeveel vluchtelingen mogen per jaar naar Europa vanuit Turkije?

'De Turken zeggen 500 duizend, gelijk hoog in de boom, maar dat gaat niet gebeuren. Tussen de 150- en 250 duizend per jaar. Door de oogharen kijkend, levert dat een houdbaar systeem op.'

Krijgen EU-landen een verplicht quotum?

'Daar zat direct de volgende hobbel en dus ook ons werk afgelopen maand. Eerst denk je: natuurlijk moet iedereen bijdragen. Maar we hebben het experiment in de EU gedaan, vorige zomer met het spreidingsplan voor 160 duizend vluchtelingen die al in Italië en Griekenland zitten. Ik weet nog dat ik toen dacht: goed zo, de dwarsliggers zijn overstemd. Geen enkel land kan meer een oplossing blokkeren. Maar ze kunnen het wel frustreren en dat is ze gelukt. Verplichte quota werken dus niet.'

Dus het gebeurt op vrijwillige basis?

'Ja. Er zal een tabelletje worden gemaakt met alle lidstaten en dan blijven er veel vakjes achter de namen leeg. Misschien wel achttien vakjes, in tien staan wel aantallen. Van die tien landen ben ik met een aantal heel intensief bezig omdat daar sociaal-democraten in de regering zitten. Dat zijn Duitsland, Oostenrijk en Zweden, allemaal landen die net als Nederland nu al met grote aantallen vluchtelingen zitten. Landen die ervan doordrongen zijn dat de huidige instroom onhoudbaar is. De welvaartsstaat waar alle sociaal-democraten in regeringen aan knutselen, bezwijkt als we de vluchtelingenstroom niet onder controle krijgen. In het allerslechtste geval doen alleen deze landen plus nog een paar als Frankrijk, Spanje en Portugal mee. Uitgaande van de 250 duizend legale vluchtelingen zal Nederland er dan 20- à 30 duizend moeten opnemen. Dat is aanzienlijk minder dan de 58 duizend die afgelopen jaar kwamen.'

Foto die Diederik Samsom begin december op zijn Facebook-pagina plaatste van zijn werkbezoek aan de Turkse grensplaats Izmir. Samsom op pad met de Turkse kustwacht. 'Die nacht zijn er twintig boten vertrokken. Wij hebben er niet één kunnen betrappen.'

Ook als maar een klein clubje lidstaten meedoet, moet dat streefcijfer van 150- tot 250 duizend worden gehaald?

'De kopgroep die meedoet moet dat aantal invullen. Anders haken de Turken af.'

Dan gaat de rest achterover leunen.

'Dat risico is enorm. Je kunt dan zelf ook achterover gaan leunen, maar dat werkt niet. Duitsland is overtuigd dat er een kopgroep moet komen, zo boekt de EU wel vaker voortgang. Gabriel (leider van de Duitse sociaaldemocraten en vicekanselier, red.) zegt me: 'Stel dat we afspreken jaarlijks 300 duizend vluchtelingen uit Turkije over te nemen en wij Duitsers zijn de enige gekke henkie's die meedoen, dan nog zijn we beter af dan met de ruim 1 miljoen van afgelopen jaar.'

Dus de landen die nu de meeste vluchtelingen opnemen, blijven dat doen?

'Ja, maar de aantallen zullen lager zijn en meer controleerbaar. Nu is de asielstroom het darwinisme ten top, het recht van de sterkste. Kijk naar alle mannen uit Noord-Afrika die komen. Als wij met Turkije afspraken maken over een legale route, is die voor gezinnen uit Syrië, Irak, Afghanistan en Somalië.'

Niettemin: u beloont landen die de Europese afspraken negeren.

'Maar we voeren wel een Europees project uit. Want de financiering gebeurt met EU-geld. De kosten die de kopgroep maakt voor de opvang, moeten door iedereen worden gedragen, want dit wordt het permanente asielsysteem. Ik heb enig maar geen oneindig geduld, ook Polen zal eraan moeten geloven.'

U overlegt met Duitsland, Zweden en Oostenrijk. Waarom niet met Frankrijk, daar zit toch ook een socialistische regering?

'Frankrijk duikt ernstig weg. Premier Valls zegt 'intéressant, très intéressant' als ik bel en hoopt dat ik dan niet verder vraag. Aan alles merk je dat de Fransen hopen dat dit probleem aan hen voorbijgaat. Maar inmiddels staat in Calais de zaak in de fik! Parijs zal meedoen, maar daar is wat Duitse druk voor nodig.'

U accepteert verdeeldheid in de EU bij een cruciaal voorstel: dat oogt niet sterk.

'Zelfs als ze allemaal meedoen, maakt dat in de aantallen niet veel uit, de 'weigeraars' zijn vooral kleinere lidstaten. Het is meer een principe dan een noodzaak dat straks tien Syrische gezinnen naar Letland of Tsjechië kunnen. Die tien families kunnen we ook in Nederland nog wel huisvesten, echt waar. Waar het om gaat, is dat grote landen als Italië en Groot-Brittannië meedoen. De opvang van vluchtelingen en het behoud van de welvaartsstaat zijn principiële kwesties. Die los je alleen op als je er praktisch naar durft te kijken.'

Waarom zou de spreiding van vluchtelingen nu wel werken?

'Omdat de situatie straks een andere is. Nu heeft een vluchteling 7.000 euro betaald aan een mensensmokkelaar, is een zijn kind kwijt, zit vast in Italië of Griekenland en krijgt dan te horen: je moet naar Letland. Nee, hij wilde naar Duitsland. Straks zit die vluchteling in Turkije, heeft daar een vluchtelingenstatus en mag dan naar Europa komen. Europa, ongeacht welk land, is altijd winst als je in Turkije zit.'

Waarom zou Turkije akkoord gaan? Nu lopen er 1,5 miljoen vluchtelingen door naar de EU, straks nog maar 250 duizend.

'Turkije weet dat die situatie onhoudbaar is. Het is als bij een zakendeal: als je de ander het vel over de oren trekt, is dat meteen de laatste afspraak. We hebben elkaar nodig. De 3 miljard euro die de EU aan Turkije heeft toegezegd, verdampt anders snel.'

Turkije is geen veilig land, daar mag je van de VN geen vluchteling naar terugsturen.

'De ontwikkelingen gaan snel. Ik zie Alexander Pechtold nog staan tijdens het debat over de asielbrief, met zo'n wegwerpgebaar: wie verzint dit, wat een onzin, dit gaat nooit gebeuren. Niemand kon toen voorzien, ook Pechtold niet, dat Turkije Syrische vluchtelingen recht op werk zou geven, hun kinderen steeds vaker naar school mogen, dat ze een asielstatus krijgen. We zijn niet ver verwijderd van het moment dat Turkije de status van veilig land krijgt. Dan is terugsturen onder VN-afspraken mogelijk. Of het op tijd lukt? De puzzelstukjes moeten nog worden gelegd, maar we hebben ze inmiddels wel allemaal in de hand.'

Rutte zei in januari in het Europees Parlement dat de vluchtelingenstroom binnen zes tot acht weken omlaag moet. Is eind maart het plan-Samsom Europees beleid?

'Ik acht de kans reëel dat dit voorjaar een kopgroep van EU-landen met Turkije de afspraak heeft over een legale migratieroute voor een paar honderdduizend vluchtelingen per jaar in ruil voor het direct terugnemen van iedereen die via Griekenland binnenkomt.'

Griekse veerboten staken nogal vaak.

'Daarom brengen we via Frontex schepen die kant op.'

Wat doet Rutte deze weken om het plan in Brussel van de grond te tillen?

'Hetzelfde als ik, maar met meer uitvoerende macht. Rutte wordt verweten onzichtbaar te zijn op het asielvraagstuk, wel ik kan u verzekeren dat hij er elke dag uren mee bezig is. Hij is heel hands-on, bijna on-Europees, waar toch vaak the meeting the message is. Rutte is goed gecast om dit probleem op te lossen. In zijn rol als premier en EU-voorzitter zet hij ambtenaren van de lidstaten bij elkaar voor de juridische en praktische uitwerking van de afspraken. Turkije zit daar ook bij. Als Rutte de tijd rijp acht, zal hij het plan in Brussel presenteren.'

En als die tijd nooit komt?

'Dat is onacceptabel. Dan trekt elk land eigen hekken op die met de maand een meter hoger worden. Dan komen alle lidstaten met plafonds voor de instroom van vluchtelingen. Het resultaat is het slechtste van het slechtste: humanitaire drama's en een nog steeds oncontroleerbare vluchtelingenstroom. Mensen laten zich niet ontmoedigen door hekken, integendeel: ze worden nog gemotiveerder om er overheen te klimmen met alle vreselijke gevolgen van dien. Niet zo lang geleden dachten we dat mensen heus zo gek niet waren om met hun kleine kinderen in wrakke bootjes te stappen. Dat zijn ze wel, zelfs in de winter. Vluchtelingen verdienen een veilig heenkomen maar de mensen die hier wonen verdienen dat wij hun welvaartsstaat overeind houden.'

Als de Turkije-Griekenlandroute dichtgaat, kiezen migranten een andere weg.

'De instroom gaat niet naar nul. Europa is een bestemming voor het leven. Daar moeten we trots op zijn, maar het heeft ook een keerzijde. Migranten zullen inderdaad proberen een andere route te vinden, maar deze Turks-Griekse 'snelweg', die inmiddels heel Noord-Afrika heeft ontdekt, moet dicht. Laten we daarmee beginnen. Ik snap niet hoe we ons kunnen neerleggen bij een illegale migratie van deze omvang. We staan op Lesbos mensen te verwelkomen die net een kind zijn verloren.'

U plan honoreert het VVD-verzoek dat er geen asielverzoeken meer op Europees grondgebied worden aanvaard. Wat wint de PvdA?

'De VVD wilde een hek om Europa en dan iedereen terugsturen naar die ene vierkante kilometer die de EU in Jordanië had gekocht en veilig werd geacht. De VVD ziet vluchtelingen liever gaan dan komen. De legale migratie was niet uitgewerkt. Dat is zij nu wel, dat was voor de PvdA van belang. Het gaat ons ook om het behoud van de welvaartsstaat, daarmee is de PvdA meer begaan dan de VVD. De vluchtelingencrisis is een splijtend vraagstuk dat de coalitiepartijen paradoxaal genoeg bij elkaar brengt.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.