'Ik heb niet de illusie dat ik als landschapsarchitect de wereld kan veranderen'

Onze gids deze week: architect Winy Maas

De 'hamburger', de glazen winkelgevel in de P.C. Hooftstraat, de Markthal; de meest waanzinnige gebouwen komen voort uit het brein van (landschaps)architect en Dutch Design Week-ambassadeur Winy Maas. Wat inspireert hem? Nou, 'veel'.

(Landschaps)architect en Dutch Design Week-ambassadeur Winy Maas. Foto Els Zweerink

'Dit vind ik nou mooi', zegt architect Winy Maas, terwijl hij zijn lege theeglas en mijn porseleinen koffiekopje van de salontafel pakt. Hij houdt ze met zijn armen gestrekt schuin boven zijn hoofd tegen elkaar aan, en kijkt gebiologeerd. 'Dat één materiaal - ze zijn allebei gemaakt uit silicaten - twee totaal verschillende gedaanten kent. Normaliter is keramiek ondoorzichtig, bij hogere temperatuur wordt het doorzichtig. Dit beeld vat de paradox van de architectuur voor mij samen: we zoeken beschutting - het kopje - maar ook openheid, publieke ruimte - de transparantie van het glas. Het zet me aan het denken: zou je die twee ogenschijnlijk onverenigbare eigenschappen kunnen combineren in een materiaal?'

In Maas' hoofd ontspinnen zich voortdurend dit soort gedachtenkronkels. Alledaagse zaken, zoals een koffiekopje, brengen hem op buitengewone ideeën, die uitmonden in grootse denkbeelden en de meest waanzinnige gebouwen. Zo bracht de variabele verschijningsvorm van keramiek hem op de gedachte om een glazen baksteen te maken, die hij verwerkte in de gevel van de Chanelwinkel in de Amsterdamse P.C. Hooftstraat. De onderste helft van het pand is helemaal van glas - inclusief raamkozijnen en deuren - en gaat naar boven toe langzaam over in klassiek metselwerk; een betoverend beeld.

Zijn bureau MVRDV brak internationaal door met het Expo 2000-paviljoen in Hannover: een 'hamburger' van gestapelde Hollandse landschappen, als oplossing voor de schaarste aan bouwgrond in ons dichtbevolkte land. Hij zette Rotterdam op de wereldkaart met de Markthal: een boog van woningen boven een reusachtige marktvloer. Voor museum Boijmans Van Beuningen vond hij het kunstdepot opnieuw uit, als publieke ruimte: een spiegelglazen 'slakom' die opgaat in zijn omgeving, en waar een openbare lift doorheen voert, die bezoekers uitzicht biedt op de opgeslagen kunstwerken. Het project is in aanbouw.

CV

Winy Maas (1959, Schijndel) is architect, landschapsarchitect en stedenbouwkundige, en de M van het bureau MVRDV dat hij in 1991 begon met Jacob van Rijs en Nathalie de Vries. Hij gaf les aan het Massachussets Instititute of Technology en de Universiteit van Yale, en is hoogleraar Architectuur en Stedenbouw aan de faculteit Bouwkunde van de TU Delft, waar hij ook denktank The Why Factory oprichtte. Bekende gebouwen van zijn hand zijn Villa VPRO, de Glazen Boerderij in Schijndel en De Markthal Rotterdam.

'Veel' staat er boven aan de (was)lijst met inspiratiebronnen die hij ter voorbereiding van ons gesprek op zijn MacBook heeft getikt. Daaronder: 'wisselende horizonten' en 'verplaatsen'. Die drie woorden vatten Maas' bestaan goed samen. MVRDV had nog nooit zo veel werk; het bureau, pas verhuisd naar een nieuw kantoor in een omgebouwde fabriekshal aan het Achterklooster in Rotterdam, telt nu tweehonderd werknemers en werkt aan projecten over heel de wereld. Maas is net terug uit Seoul, waar hij de Seoul Skygarden-parkbrug bouwde en werkt aan een casino. Morgen vliegt hij naar Albanië, waar hij adviseur is op het gebied van ruimtelijke ordening. Tussendoor belt hij met een opdrachtgever in Bordeaux, over de realisatie van een nieuwe woonwijk.

In Nederland staat ook het nodige op stapel. Hij is pas aangesteld als supervisor van de Floriade, de wereldtuinbouwtentoonstelling die in 2022 in Almere wordt gehouden, en waarvoor MVRDV het masterplan maakte. Eindhoven vroeg hem als supervisor van de binnenstad. Ook daar gaat het bureau bouwen, aan een nieuwe, 'groene' buurt.

Tekst gaat verder onder de foto.

Foto Els Zweerink

Wat bindt Almere, Albanië, Eindhoven en Bordeaux? 'Lelijkheid', antwoordt Maas monter, 'gecombineerd met de wens om een zekere achterstandspositie te gelde te maken. Er is energie, de wens om te ontwikkelen, en te verschijnen op de wereldkaart. Men ziet er de zin en noodzaak van experimenteren. Ik word verliefd op dat soort plekken.'

Volgende week is hij in Eindhoven als ambassadeur van de Dutch Design Week (DDW), met dit jaar als motto Stretch. De organisatie wil laten zien dat design meer is dan mooie spullen maken: een manier om de toekomst te verbeelden. Ontwerpers en bedrijven worden uitgedaagd over de grens van hun vakgebied te kijken en zo te innoveren. Maas gaat hun daarbij graag voor en geeft vast een voorproefje.

1. Televisiemoment: Oprichting Club van Rome, 1968

'Een jaar of 9 was ik, toen ik de pas opgerichte Club van Rome voor het eerst op de televisie zag. Het nieuws werd bij ons thuis goed gevolgd; de oorlog in Vietnam speelde destijds ook. Dit ging niet over een conflict tussen mensen, maar over de ruimtelijke waarden van de planeet. Duidelijk was: dit gaat helemaal mis. Die boodschap werd zwaar gebracht, door mannen met brillen in vergaderzalen, en het zwart-wit beeld maakte het nog somberder. Maar ik was er meteen aan verslingerd. De doem die uit hun verhaal op rees, was voor mij ver weg. Ik wilde het vooral snappen, wijdde aardrijkskundewerkstukjes aan hun rapport. De Club van Rome heeft me geleerd om over de grote schaal na te denken; het idee om landschapsarchitectuur te studeren is geboren uit dat televisiebeeld. Ik heb niet de illusie dat ik de wereld als landschapsarchitect kan veranderen, maar de drang om groter te zijn zit in al mijn werk.'

2. Onderwijs: Design Academy Eindhoven

'Ik heb mijn opleiding tot landschapsarchitect gevolgd aan de Rijks Hogere School voor Tuin- en Landschapsinrichting in Boskoop, en daarna bouwkunde gestudeerd aan de TU Delft. Als ik opnieuw zou gaan studeren, koos ik voor de Design Academy in Eindhoven. Delft is gericht op het bedenken van technische oplossingen voor problemen. De opvatting over architectuur beslaat 5 procent van de oplossing, in Eindhoven is dat 95 procent. De Design Academy moedigt het experiment aan, op een kritische manier. Design gaat over het ontwerpen van producten, maar is niet los te zien van het nut en noodzaak van die producten. Waaróm zou je iets maken? Er zit een wilskracht in die school om existentiële vragen te doorgronden.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Maas over de Design Academy Eindhoven: 'Er zit een wilskracht in die school om existeniële vragen te doorgronden.' Foto HH

3. Kunstenaar: Olafur Eliasson

'Sprekend over existentiële vragen: wat is de waarde van natuur? De IJslandse kunstenaar Olafur Eliasson weet dat in zijn werk treffend te verbeelden, zonder prekerig te worden. Hij ontwerpt gigantische installaties en sculpturen met spiegels, die een ervaring van oneindigheid bewerkstelligen. Maar hij heeft ook een serie praktische lampjes ontworpen die werken op zonne-energie, voor mensen die geen elektriciteitsaansluiting hebben. Soms is zijn werk filosofisch, soms zijn het oneliners - ook die kan ik waarderen.'

4. Theater: Gardenia, Alain Platel

'Mijn vrouw is theatermaker, en zodoende kom ik af en toe in de schouwburg. Het toneelstuk Gardenia van de Vlaamse regisseur Alain Platel heeft diepe indruk op me gemaakt. Het gaat over een aantal oudere mannen - transgenders - die ervan dromen vrouwenkleren te dragen, maar het niet durven. Over de aarzeling die voorafgaat aan elke stap in de ontwikkeling van een mens. Platel maakt die emotie voelbaar, en toont hoe je aarzeling kunt overwinnen. Hij neemt de tijd, voert de spanning op met muziek en kreungeluiden. Uiteindelijk wagen de mannen de sprong, en daarop volgt de bevrijding. Zeer ontroerend.'

Tekst gaat verder onder de video.

5. Architect: Rem Koolhaas

'Ik ben een 'kind' van Koolhaas. Hij was mijn afstudeermentor en ik heb twee jaar voor zijn bureau OMA gewerkt, onder meer aan S,M,L,XL. Dat boek, waarin hij een aantal schaalsprongen maakt, van woonhuis tot megastad, heeft me aangemoedigd om nog groter en nog kleiner te denken. Ik doe nu onderzoek op XXXXS-niveau: hoe kun je met behulp van nanotechnologie materialen maken die als Barbapapa van vorm veranderen? Maar ook op schaal XXXXL, naar de invloed van globalisering op de gebouwde omgeving.

'Koolhaas is begonnen als journalist en ik vind vooral zijn journalistieke eigenschappen inspirerend: hoe hij midden in de wereld gaat staan, observeert, analyseert - daar is hij een meester in. De beperking van een onderzoekende aanpak is dat je niet tot een voorstel komt; dat is Koolhaas ook wel verweten. Een zoon wil zich uiteindelijk afzetten tegen zijn vader. Ik heb ervoor gekozen om minder te beschouwen, en meer te 'construeren', voorstellen te doen.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Foto Els Zweerink

6. Kinetische sculptuur: Metropolis II (2011, Chris Burden, Los Angeles Museum of Art)

'Wat een geweldige idioot is deze man, om vier jaar lang aan een bouwmodel te werken met tienduizend autootjes! Het is een denkbeeldige stad, een machine van mobiliteit, inclusief files en botsingen. Het project heeft iets jongensachtigs, maar zegt ook veel over de moeite die het kost om in de infrastructuur het tempo van onze samenleving bij te houden. Dit kunstwerk toont wat drukte en dichtheid betekent. Je ziet al die autootjes in de rondte cirkelen, je hoort ze razen. Het is krankzinnig, en tegelijk enorm opwindend.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Kinetische sculptuur: Metropolis II (2011, Chris Burden). Foto reuters

7. Design: Hussein Chalayans vliegende auto's

'De vliegende auto gaat werkelijkheid worden, en als het zover is wil ik er een hebben - mits hij stil en milieuvriendelijk is. Ik zag hem op een tentoonstelling in het Groninger Museum, over het werk van modeontwerper Hussein Chalayan.

'Voor de stad biedt zo'n auto enorme - gekke - mogelijkheden. Parkeren doe je voortaan op het balkon; denk je in wat een ruimte dat op straat geeft. Over de driedimensionale verkeersknooppunten die ontstaan, moeten we nog wel even goed nadenken.

'Interessant vind ik Chalayans benadering van de auto, als een kledingstuk dat comfortabel om je heen zit. Je zou erin kunnen wonen, als een nomade, waarbij je nu en dan uitstapt om te werken of uit te gaan. Vastgoed wordt overbodig.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Design: Hussein Chalayans vliegende auto's.

8. Wetenschapper: Ben Feringa

Hoogleraar chemie Ben Feringa ontving in 2016 de Nobelprijs voor de Scheikunde voor zijn onderzoek naar de 'moleculaire motor', een door licht voortgedreven roterende molecuul. 'Een innemende man. We waren een keer na elkaar te gast bij RTL Z. De potentie die zijn motortjes op ruimtelijk niveau bieden, vind ik inspirerend. Als die motortjes reparaties aan lichaamscellen kunnen uitvoeren, kunnen ze wellicht ook plantencellen repareren of afbreken. Ik zou ermee kunnen bouwen. Een kapotte kolom aanhelen, een raamopening maken. Of ik kan een moleculaire structuur 'verbouwen', van anorganisch naar organisch, ofwel biologisch afbreekbaar materiaal. Kijk, dan maak je een echte slag op het gebied van milieu. Het klinkt misschien als een ver-van-je-bedshow, maar als je bedenkt dat Feringa dit heeft bereikt in slechts twintig jaar...'

9. Muziek: trompettist Ibrahim Maalouf

'Tot mijn 28ste heb ik trompet gespeeld in allerlei bandjes, tegenwoordig hou ik het bij muziek luisteren, al doe ik ook dat te weinig. Ik zag de Frans-Libanese jazztrompettist Ibrahim Maalouf tijdens North Sea Jazz; mijn zoon Thomas heeft hem ontdekt en mij meegenomen. De muziek was opzwepend, speels, en hij is technisch fabuleus. Zijn Arabisch-Westerse achtergrond hoor je terug in zijn werk. Hij heeft een speciale trompet met een extra ventiel, waarmee hij kwarttonen kan spelen, die in Arabische muziek voorkomen. Een soort blue note. Het is bijna een politiek statement, hoe hij oost en west in zijn muziek verenigt.'

Tekst gaat verder onder het Spotify-album.

10. Sport: het Nederlands volleybalteam in Atlanta, 1996

'Tot mijn 18de heb ik gevolleybald. Het was destijds geen coole sport, en met mijn lengte van 1.80 m kon ik weinig, behalve stuiteren. Op de Olympische Zomerspelen in Atlanta heeft het Nederlandse volleybalteam me doen inzien dat de sport ook een kunstzinnige kant heeft. De strategie van coach Arie Selinger deed me denken aan een Afrikaans Bao-spel, gespeeld als een partituur van Bach. Die patronen, de onverwachte bewegingen; het leek wel ballet! Met hun fantastische samenspel won Oranje niet alleen de gouden medaille; ze hebben volleybal ook in een keer hip gemaakt. Van achter de televisie mocht ik daar even onderdeel van zijn.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Sport: volleybalteam, 1996. Foto Hans Heus

11. Fotograaf: Filip Dujardin

Tijdens de Dutch Design Week presenteert Maas met zijn denktank The Why Factory hun nieuwe boek, Copy Paste, onder het motto beter goed gejat dan slecht verzonnen.

'Voor het boek sprak ik onder meer met de Belgische fotograaf Filip Dujardin. Hij heeft de copy-pastetechniek tot een ongelooflijk innoverende hoogte gebracht. Hij plakt, knipt en bewerkt foto's van lelijke flats en Vlaamse 'kotten' tot fantastische collages; plotsklaps wordt België mooi. Het heeft mijn ogen geopend. Dujardin relativeert de waarde die we, zeker in de architectuur, aan het nieuwe toekennen. Hij toont het nut van werken met referenties; dat zouden we, net als wetenschappelijke onderzoekers, meer moeten toelaten in ons werk. Voortbouwend op het bestaande kunnen we de wereld mooier maken.'

Dutch Design Week, 21-29 oktober, ddw.nl

Fotograaf: Filip Dujardin. Cover van het boek Fictions, uitgeverij Hannibal. Foto Fiip Dujardin
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.