'Ik had even geen trek in ingewikkelde bouwprojecten'

Wim Pijbes van Rijksmuseum naar Museum Voorlinden

Jazeker, hij kreeg aanbiedingen van andere musea, van gevestigde namen. Toch koos Wim Pijbes voor een kleiner, nog te openen museum. Vandaag reeds kondigde hij na enkele maanden aan te stoppen bij museum Voorlinden. Waarom koos hij er überhaupt voor? Lees hier zijn recente motivatie terug.

Wim Pijbes: 'We hebben hier iets groots verricht en daar kan niets tegenop.' Beeld Bianca Pilet

Hij is in zijn acht jaar directeurschap van het Rijksmuseum een BN'er geworden. Wim Pijbes, de man van de grande opening van het museum in 2013, waarna recordaantallen bezoekers toestroomden. De man die met Hollandse lef president Obama onverwachts voor de Nachtwacht de hand schudde. Die maandenlang strijd voerde om 160 miljoen bijeen te brengen voor de twee portretten van de hand van Rembrandt.

Het is ook de man die, tijdens de verbouwing van het Rijks, ontgoocheld was dat de tunnel onder het museum voor fietsers geopend zou blijven. Daar moest de nieuwe ingang komen en er zouden anders ongelukken gebeuren, vooral met de buitenlandse bezoekers van zijn museum.

Acht jaar was Wim Pijbes directeur van het Rijksmuseum

Acht kunstwerken heeft hij daarom uit de collectie gekozen ter markering van zijn afscheid. Ze werden onder zijn bewind aangekocht en zijn tot en met 31 augustus te zien

Fantastisch gelukte fietstunnel

En, is er gevaar geweest? 'Ja. Er is onlangs een Engelse toerist doodgereden aan de voorkant van het Rijksmuseum. Door een scooterrijder die de passage wilde nemen, wat verboden is. Nee, de zaak is niet in de publiciteit gekomen. Er vallen wel meer verkeersslachtoffers.'

Wie verwacht dat Pijbes de fatale aanrijding gebruikt om nogmaals tekeer te gaan tegen de fietstunnel ('Passage', corrigeert hij), komt bedrogen uit. 'Zoals het er nu bij ligt, is het fantastisch gelukt. Oké, de passage is niet helemaal geworden wat ik wilde, maar ik geniet er enorm van.'

Hij beschrijft de aanpassingen die hij er met moeite bij de gemeente door heeft gekregen. 'De passage past nu bij de sfeer in het museum. We houden het zelf schoon, niet de gemeente. Ik heb net voor een recordbedrag kauwgom laten weghalen.'

Beeld Rijksmuseum

Yves Saint Laurent: Mondriaanjurk, 1965

‘Een Mondriaan voor de prijs van een jurk. En wat voor een! Dit iconische ontwerp ontbrak in de Nederlandse musea en het was dus een lichte sensatie toen het kledingstuk op de markt kwam. Kunstenaars kijken altijd naar andere kunstenaars: Rembrandt keek naar Raphael, Picasso keek naar Rembrandt. Niet om af te kijken, maar om inspiratie op te doen. En zo keek Yves Saint Laurent naar Mondriaan. Jaren terug was ik in zijn Parijse appartement, de couturier was net gestorven. Zijn collectie zou worden geveild. Drie prachtige Mondriaans hingen er. En een hondje zocht vergeefs zijn baasje. Hij deed zijn behoefte tegen een Eileen Gray stoel.’

Grote verrassing

Op 1 maart maakte Wim Pijbes (Veendam, 1961) bekend dat hij directeur wordt van Museum Voorlinden in Wassenaar, het nieuwe privémuseum van kunstverzamelaar en chemiereus Joop van Caldenborgh. Dat gaat in september open.

De overstap kwam als een grote verrassing, Pijbes deed er evenwel het zwijgen toe. Tot nu. Hij heeft toegestemd in een afscheidsinterview. Plaats van handeling: zijn werkkamer aan het Museumplein, met uitkijk op de achterkant van het Rijks en de museumtuin. Tegen het frivool gestreepte kleurenbehang een 17de-eeuws schilderij; naast het Eames-meubilair twee grote wekflessen met een mysterieuze, embryoachtige substantie daarin. 'Amsterdams zuur', grapt de nog steeds in Rotterdam wonende hoofddirecteur. De potten blijken 'vergeten groenten' te bevatten, afkomstig uit de kas achter het Rijks die hij daar heeft laten neerzetten.

Hij zegt de verbazing over zijn transfer naar het privédomein van Van Caldenborgh te begrijpen. Hij had, zegt hij zelfverzekerd, zo nog vijf jaar kunnen bijtekenen bij het Rijks. 'Ik heb aanbiedingen gekregen van andere musea. Daar zaten gevestigde namen tussen. Er hebben ook musea aangeklopt met ingewikkelde bouwprojecten. Maar daar had ik even geen trek in.' Hij lacht.

Beeld Rijksmuseum

Peter Hujar: Portret van Susan Sontag, 1975

‘Voor de collectie zijn we altijd op zoek naar ‘krachtige beelden’. Ik loop in 2014 op Art Basel en dan ineens: pats! Die! Pas in tweede instantie zag ik dat het Susan Sontag was en in derde instantie de naam van de fotograaf. Prima vista noemen de Italianen dat en ik vertrouw daar op. Je ziet een slapende krokodil die ieder moment kan toeslaan. Ik ben ook gefascineerd door de wijze waarop deze foto is gemaakt, geposeerd, ongetwijfeld, maar zonder opsmuk, ton sur ton, grijs op grijs. Sindsdien heb ik deze foto op het beginscherm van mijn telefoon. Ik word er rustig van.’

Tijd voor iets anders

Hij heeft het gevoel dat hij bij het Rijksmuseum een cyclus heeft afgerond. 'Wat is dat dan, Wim?', vraagt hij zichzelf, om meteen het antwoord te geven. 'Ik had in mijn sollicitatieprocedure anderhalf A4tje opgesteld over wat er in het Rijksmuseum moest veranderen. Dat heb ik een tijdje geleden herlezen. Alles wat ik daarin heb geschreven, is uitgekomen. Dan wordt het tijd om wat anders te gaan doen. Ik zou nog een droomtentoonstelling kunnen maken. Maar we hebben hier iets groots verricht en daar kan niks tegenop. Dit is het enige museum ter wereld in de topleague dat helemaal is leeggetrokken en opnieuw is ingericht.'

Hij somt zijn successen op. De website Rijksstudio, waarmee iedere internetgebruiker zijn eigen verzameling kan maken uit de enorme collectie van het museum. 'Dat was en is revolutionair. We zijn het grootste digitale museum ter wereld. Als je 'ondergaande zon' intikt, krijg je alle ondergaande zonnen in de collectie. Dankzij de Rijksstudio kan iedereen museumdirecteur spelen.'

Waar hij ook trots op is: de ruim 300 duizend kinderen die jaarlijks over de vloer komen als voortvloeisel van zijn oneliner dat elk kind voor zijn 12de de Nachtwacht moet hebben gezien. Hij heeft een afdeling Development opgericht, die waakt over de donateurs en sponsors en die nieuwe financieringsbronnen aanboort. 'Het waren tropenjaren. Natuurlijk had ik door kunnen gaan. Maar het is niet gezond, niet voor mij en niet voor mijn gezin.'

Lekker op je gemak door het Rijks struinen

Met een klik op de muisknop loop je door de glazen deuren van de eregalerij in het Rijksmuseum in Amsterdam. Links hangen de schilderijen van Paulus Moreelse en Frans Hals, rechts de werken van Gabriël Metsu en Paulus Potter. (+)

Waarom Wassenaar?

Oké, Pijbes mag dus klaar zijn bij het Rijksmuseum, blijft de vraag waarom hij in godsnaam naar Wassenaar vertrekt. Museum Voorlinden heeft een prachtige, gevarieerde collectie hedendaagse kunst, maar het is ook het speeltje van Joop van Caldenborgh (1940), de ondernemer met een groot ego.

'Het is zeker geen noodsprong. Over onze onderlinge rolverdeling hebben we het lang gehad, want ik wil altijd weten wat mijn mandaat is. Er zijn duidelijke afspraken gemaakt. Van Caldenborgh richt zich op de collectie; ik ben algemeen directeur. In het Rijks deed ik ook nauwelijks aankoopvoorstellen. Dat is het terrein van de conservatoren. Maar ik voel me zeer verwant met Van Caldenborghs collectie.'

'De aantrekkingskracht is juist dat het museum nog niet is geopend. En de combinatie met 42 hectare natuur vind ik spannend. Het Rijksmuseum is leuk, maar ik heb ook veel plezier beleefd aan de tuinen eromheen. Public space, groen, dat heeft een grote aantrekkingskracht op mensen, zeker in een stedelijke setting. De tuin met zijn beelden heeft op iedereen eenzelfde uitwerking, of je nu een doorgewinterde kunsthistoricus bent of een kind van 7 jaar. Het is een grote democratische ruimte.'

Belangrijkste doel is om het nieuwe museum 'goed te laten lopen', meer wil hij er nog niet over loslaten. En passant laat hij namen van andere privémusea voor eigentijdse kunst vallen, en niet de minste: Fondation Louis Vuitton in Parijs, Fondazione Prada in Milaan, Fondation Beyeler in Basel. Het zegt iets over het speelveld waarop hij zich denkt te begeven. 'Het private museum heeft de toekomst. Ze hebben een eenduidigere signatuur, minder personeel en dus minder bureaucratie. Bij het Rijks werken zevenhonderd mensen, hier nog geen honderd. Je kunt sneller handelen.'

Beeld Rijksmuseum

Gerrit Adriaensz. Berckheyde: Gezicht op de Gouden Bocht, 1671-72

‘‘Fout!’ dacht ik, toen ik op de voorpagina van de Volkskrant het zojuist door het Rijksmuseum verworven Gezicht op de Gouden Bocht zag staan. Het schilderij was uitgeleend aan de National Gallery in Washington. De State of New York had beslag laten leggen op de eigendommen van de verkoper van ons schilderij. ‘Art goes, where money flows’ wil het gezegde. Precies het onderwerp van het schilderij zelf, de duurste woningen voor de nieuwe rijken van toen. Speculatie en pronkzucht is van alle tijden. Na enig juridisch wapengekletter kwam het schilderij naar Nederland terug.’

Goed gevoel voor timing en pr

Als zoon van een Groningse kruidenier die zijn ouderwetse winkel ombouwde tot een delicatessenzaak, heeft hij geleerd hoe iets onder de aandacht moet worden gebracht. Hij deed het later met 'zijn' Rijks: door bij tv-programma's als De Wereld Draait Door en Buitenhof aan te schuiven; door elke week een nieuwtje de wereld in te strooien. Pijbes heeft een buitengewoon goed ontwikkeld gevoel voor pr en timing.

Zie de ferme handshake met Obama voor de Nachtwacht. Tegen het protocol in, stapte hij naar voren om - 'er stonden een stuk of tachtig fotografen' - de Amerikaanse president de hand te schudden. 'Ik zweer het: ik heb er niet over nagedacht. Ik deed het omdat het kon.'

Hoogtepunt voor Obama, Pijbes weet het zeker, was de bezichtiging van Rembrandts Zelfportret als de apostel Paulus. 'Obama kwam speciaal naar Amsterdam voor Rembrandt. Vergeet niet, zijn eerste afspraak met Michelle was in het Art Institute in Chicago. Ik had me goed ingelezen. Dat zelfportret was echt zijn ding. Ik leidde hem persoonlijk rond, maar bij dat schilderij heb ik even niets gezegd en me teruggetrokken. Pete Souza, Obama's officiële fotograaf, heeft een foto op de rug van hem gemaakt terwijl hij staat te kijken. Die hangt nu op een zeer prominente plek in het Witte Huis.'

Ze kijken elkaar diep in de ogen: Rembrandt van Rijn en Barack Obama. Tijdens het bezoek van de Amerikaanse president maakte Obama's hoffotograaf Pete Souza deze betekenisvolle opname. Rijksmuseumdirecteur Pijbes: 'Tijdens de rondleiding met Obama vertelde ik over de democratische waarden in het 17de-eeuwse Holland, over Vermeer en Frans Hals. Dat interesseerde hem matig. Totdat hij bij Rembrandt aankwam. Met de echte mensenschilder heeft hij een klik.' Beeld Pete Souza/ The White House

Onbedoelde ontboezeming

Wat - onvoorzien - ook de nodige publiciteit opleverde, was Pijbes' loslippigheid in een BNR-radioprogramma, augustus vorig jaar. Daarin maakte hij bekend dat het Rijksmuseum bezig was de ongelooflijke som van 160 miljoen euro te vergaren voor de aankoop van de twee door Rembrandt gemaakte portretten van Marten Soolmans en Oopjen Coppit. Een fout, geeft hij nu toe. 'Ik heb het me laten ontvallen. Ik kreeg er een vraag over en kan slecht liegen.'

Door de onbedoelde ontboezeming groeiden de geheime aankoopinspanningen uit tot een publiek gevecht. Dat de schilderijen van Eric de Rothschild, telg uit de beroemde bankiersdynastie en topman van het wijngoed Château Lafite Rothschild, op de markt kwamen, was een paar maanden eerder onthuld door een Franse website over kunst. In het artikel werd felle kritiek geleverd op de door Fleur Pellerin, de Franse minister van Cultuur, afgegeven exportvergunning, waardoor de schilderijen vermoedelijk het land zouden verlaten.

Meteen was het Rijks in actie gekomen. Taco Dibbits, directeur collecties, en zakelijk directeur Erik van Ginkel waren naar Parijs geweest om de werken in de slaapkamer van De Rothschild te bekijken. Pijbes niet. 'Ik moest nog kunnen overtoepen. En het was gezien de enorme prijs logisch dat de directeur collecties en zakelijk directeur eerst gingen kijken. Ik ben later in stelling gebracht.'

Beeld Cigdem Yuksel

Maarten Baas: Grandfather Clock, 2008

‘Als je één woord moet bedenken waarin alles wat het Rijksmuseum doet, in samenkomt, welk woord kies je dan? Nou? Het antwoord staat hier voor je: tijd. Alles is tijd, tijd is alles. Tijd is schoonheid, die vergankelijk is en die door de jaren heen anders wordt gewaardeerd. Tijd is geschiedenis. Tijd heb je niet, tijd maak je. En tijd komt nooit meer terug, precies zoals deze trouwe medewerker al jaren ononderbroken laat zien. Nederlandse kunstenaars, ontwerpers en fotografen behoren tot de wereldtop en horen in het Rijksmuseum. Deze klok was in 2008 mijn eerste aankoop, een manifest. En mijn tijd zit er nu op.’

160 miljoen bij elkaar krijgen

Het Louvre was, als nationale museum van Frankrijk, de eerst aangewezen bestemming voor de portretten, maar had er geen 160 miljoen voor over. Pijbes: 'Jean-Luc Martinez, de directeur, vertelde me dat er meer topstukken in het bezit van Franse families zijn die hij interessanter acht voor het Louvre dan de Rembrandts. Hij moest zijn kruit drooghouden.'

De Franse desinteresse had het Rijks de kans gegeven om een voorlopig koopcontract af te sluiten met De Rothschild. Als het Rijksmuseum voor 31 december 2015 de financiering rond kreeg, zouden ze eigenaar worden van de portretten. Pijbes: 'Net als bij het kopen van een huis.'

Inmiddels had Pellerin, door het protest in eigen land, spijt gekregen van haar exportvergunning. Dat had in de zomer tot overleg op regeringsniveau geleid. De Franse cultuurminister en haar Nederlandse collega Bussemaker hadden gezamenlijk een brief gestuurd aan De Rothschild, waarin ze erop hadden gewezen dat een gezamenlijke aankoop ook tot de mogelijkheden behoorde. Bussemaker vreesde dat het Rijks nooit de 160 miljoen bij elkaar zou krijgen. Pijbes was op de hoogte gebracht van de brief, zegt hij. 'Ik had liever gezien dat die niet was verstuurd. Wij waren druk doende de financiering zelf rond te krijgen.'

Beeld Rijksmuseum

Jeppe Hein: Hide and See(k), 2013

‘Kijkend vanuit het raam van mijn kantoor zie ik de ‘homo ludens’, de spelende mens. Het is soms goed om naar buiten te kijken, met een frisse blik, dat wel. Ergens halverwege het moeizame bouwproces, tegen het einde van een kalenderjaar, bleek ineens een potje met geld onaangetast. ‘Dat bestemmen we voor de tuin’, dacht ik meteen. En met steun van een particulier kreeg kunstenaar Jeppe Hein de opdracht deze speelse fontein te maken. De verbouwing is voltooid en het Rijksmuseum is meer open dan ooit tevoren. De tuinen vormen daarvan het overtuigende bewijs. En er mag best gelachen worden.’

Politieke hulp

Niettemin erkent hij dat de optie om de schilderijen samen met het Louvre te kopen vanaf het begin op tafel heeft gelegen. 'Maar de Fransen deden niets, dus gingen wij onze eigen weg. Overigens bleef ik met Jean-Luc bellen over een gezamenlijke aankoop. Maar hij zei telkens 'C'est dur, Wim.' Ja, dacht ik, dur met twee u's.'

Onverwacht kreeg het museum hulp van de politiek. Nadat Pijbes zijn mond voorbij had gepraat bij BNR, meldde D66-voorman Pechtold zich bij hem met de vraag 'Wim, kan ik iets voor je betekenen?' Pechtold wist alle andere fractieleiders warm te krijgen voor de aankoop. 'Ze waren uiteindelijk bereid de volledige 160 miljoen op tafel te leggen', onthult Pijbes. 'In elk geval wilde ze het bedrag dat wij konden ophoesten aanvullen tot het hele bedrag.' De Kamer wenste dus dat het kabinet meer zou betalen dan de 80 miljoen euro die het enkele weken later op tafel zou leggen? 'Yes sir.'

Uiteindelijk stelde Pellerin ook 80 miljoen ter beschikking. Op 30 september 2015 stemde de Nederlandse regering in met een gezamenlijke aankoop door de twee landen, uit angst de goede betrekkingen met Frankrijk te schaden. De kans voor Pijbes om de twee schilderijen exclusief voor het Rijksmuseum te verwerven, was daarmee verkeken.

Beeld Rijksmuseum

Anoniem: Somaskanda, ca. 1100

‘Het Rijksmuseum is voor velen het museum voor Nederlandse kunst en geschiedenis. Maar gelukkig heeft het Rijksmuseum ook een internationale oriëntatie en herinneren de schatten in het Aziatisch paviljoen ons er telkens opnieuw aan de blik niet te vernauwen. ‘Think global, act local’, heet dat. De heilige familie kom je niet alleen in de Christelijke wereld tegen. Ook de Indiase Hindu cultuur kent een heilige familie die opmerkelijke overeenkomsten vertoont met de ‘onze’. Dit type beeld ontbrak in de collectie maar kan nu in optima forma worden getoond.’

Het spel van Bussemaker

Was hij niet pissed off? Er wás immers een exportvergunning afgegeven. Er lág tot het einde van het jaar een voorlopig koopcontract. En Pijbes was ver met zijn fondsenwerving, al zegt hij nu dat het lang niet allemaal quaranteed money was. 'Ik had kunnen doordrukken, maar dan was de politiek afgehaakt en was de 80 miljoen van het kabinet misschien weg. 160 miljoen euro, man, weet je wel hoeveel geld dat is? Het is maar de vraag of dat ons gelukt was.'

Het gerucht gaat dat Pijbes vanwege zijn eigenzinnige optreden als directeur moet vertrekken: door te proberen de werken op eigen houtje te kopen, zou hij Bussemaker voor schut hebben gezet. Resoluut: 'Dat is volstrekte onzin. Ik ben alleen verantwoording verschuldigd aan de Raad van Toezicht van het Rijksmuseum and that's it.'

Het was goed, zegt hij, dat Bussemaker de optie van een gezamenlijke aankoop met Frankrijk heeft opengehouden. 'Ze heeft het spel op haar manier goed gespeeld. Haar voorstel was een prachtig terugvalscenario.'

Pijbes' profiel

Je weet welke volgende directeur je krijgt als je Wim Pijbes in de raad van toezicht vraagt: Wim Pijbes. Dat gebeurde namelijk bij het Rijksmuseum in Amsterdam. En ook bij het binnenkort te openen Museum Voorlinden in Wassenaar. In beide gevallen was het Pijbes die met andere raadsleden een directeursprofiel schreef. In beide gevallen werd Pijbes plots in dat profiel herkend. In beide gevallen moest hij de toezichtsraad verlaten om zich te kunnen kandideren. Met succes.

Trots

Natuurlijk was hij op de avond van de beslissing kwaad. 'Je gaat naar de Olympische Spelen, begint in goud te geloven en haalt zilver. Dan baal je als een stekker. Ik ben ook maar een mens.'

Niettemin zegt hij trots te zijn dat de schilderijen door de inspanningen van de twee landen voor het eerst in publiek bezit komen. 'Het is niet mislukt, het is op een andere manier gelukt.'

En, by the way, Eric de Rothschild was een 'leuke' gast, stelt Pijbes glimlachend, om meteen een oude grap over de steenrijke bankier en wijnbouwer te vertellen. 'Een tijd nadat hij had aangekondigd meer moderne kunst te willen kopen, had hij een ontvangst in zijn huis. Daar waren alleen Rembrandts, Dürers en Frans Halsen te zien. 'Waar is je Lucien Freud?', vroeg iemand. Die hing elders. Er werd een tweede ontvangst geregeld in een kasteel aan de Loire. Daar bleken weer oude meesters te hangen; Titiaans, Holbeins, enzovoort. 'We kwamen voor je hippe kunst', protesteerden zijn gasten. 'Verdorie', zei De Rothschild, 'heb ik jullie naar het verkeerde kasteel meegenomen.'

Tweeënhalf uur had hij de tijd, inmiddels praat hij al drie uur. Over Taco Dibbits, zijn opvolger en 'mijn eerste keuze'. Dat hij voor de tv een 'serial' maakt over het Nederlandse landschap in de kunst. Maar hij moet nu toch echt weg. Een afspraak in Museum Voorlinden. 'Joehoe', jubelt hij terwijl hij zijn tas inpakt. Hij zegt daar op 1 juli te beginnen, een dag voordat het Rijksmuseum voor het eerst Marten en Oopjen toont. Als hij zijn jas aantrekt, beklaagt hij zich dat het interview te lang over de verwikkelingen rond de Rembrandt-aankoop is gegaan. Waarom? 'Het is niet de toekomst.'

Beeld Rijksmuseum

Rembrandt van Rijn: Portretten van Marten Soolmans en Oopjen Coppit, 1634

‘Ambitie, bravoure en continuïteit, dat is mijn ABC. En wanneer op zeker moment twee Rembrandts op de markt komen, dan is het een kwestie van handelen. De uitkomst is bekend en nu komen ze hier te hangen. Nooit eerder maakte Rembrandt twee vergelijkbare portretten, ten voeten uit, levensgroot. Nooit eerder kochten twee landen gezamenlijk een kunstwerk. Nooit eerder waren deze stukken in publiek bezit. En nooit eerder waren ze hier te zien, in de Nachtwachtzaal. U ziet twee ambitieuze twintigers, de bravoure van Rembrandt. In het licht van de eeuwigheid, voor u.’

Beeld Bianca Pilet
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.