INTERVIEW

'Ik Charlie Hebdo's huis-Arabier? Dát is racisme'

Interview Zineb El Rhazoui

Ze krijgt duizenden doodsbedreigingen en staat onder permanente politiebewaking, maar Charlie Hebdo-journalist Zineb El Rhazoui (33) weigert haar toon te matigen. 'Ik ben bereid een prijs te betalen.'

Foto Julius Schrank

Plots wordt duidelijk waarom zoveel beveiligingsmannen in het gebouw rondlopen. Charlie Hebdo-journalist Zineb El Rhazoui (33) is zojuist met twee lijfwachten gearriveerd op de Creative Resistance conferentie in Amsterdam. Uit veiligheidsoverwegingen heeft de organisatie haar bezoek tot het laatste moment geheimgehouden.

El Rhazoui - lang, hoffelijk en elegant - is uitgenodigd om te spreken over de staat van de vrijheid na de aanslag op Charlie Hebdo. De centrale vraag: is vrijheid van expressie het waard om een prijs voor te betalen?

Ja, is haar resolute antwoord. 'En Charlie Hebdo heeft de hoogste prijs betaald. Naast mijn acht collega's zijn daar vier andere mensen vermoord. De schoonmaker Frédéric Boisseau werd gedood op zijn eerste werkdag. Hij wist niet eens dat Charlie Hebdo er ook was gevestigd. En Michel Renaud, een vriend van mijn vermoorde collega Cabu, kwam die dag alleen maar even langs om het team gedag te zeggen. Het was zijn eerste bezoekje aan de redactie.'

El Rhazoui staat sinds februari onder permanente politiebewaking. Elf dagen na de aanslag op Charlie Hebdo krijgen aanhangers van de Islamitische Staat haar in het vizier. Ze publiceren een brief op internet, gericht aan El Rhazoui: 'Het is een wonder dat je bent ontsnapt aan de glorieuze aanslag in Parijs waarbij je atheïstische broeders van Charlie Hebdo zijn vermoord. Maar we volgen je, en we zweren dat we onze ogen niet zullen sluiten tot we je hoofd hebben gescheiden van je lichaam.'

Diezelfde dag plaatst de terreurorganisatie ook een filmpje op YouTube. De boodschap: Zineb El Rhazoui is afvallig, heeft de profeet beledigd en moet dood. Enkele weken later volgt een heksenjacht op Twitter. Duizenden twitteraars roepen op de journaliste te doden. 'Als je geen kogel of een bom hebt, isoleer haar dan en breek haar schedel met grote stenen', tipt iemand in een tweet. En: 'Snijd haar keel door of steek haar in brand.'

Ook achterhalen ze het werkadres van haar echtgenoot in Marokko. Zijn foto wordt samen met een plattegrond van hun woning in Casablanca op sociale media verspreid. Hij neemt direct ontslag en ontvlucht het land. 'Een van zijn collega's is vlak daarna gearresteerd', vertelt El Rhazoui. De vrouw bleek een van de ruim 7.500 mensen te zijn die deelnam aan de terreurcampagne tegen zijn echtgenote.

PEN-award

Na haar toespraak is El Rhazoui toe aan een sigaretje in de tuin. Ze draait haar gezicht naar de zon en neemt een hijsje. Een paar meter verderop voeren haar Franse lijfwachten een geanimeerd gesprek met hun Nederlandse collega's. Af en toe kijken ze om. Ze peilen non-verbaal hoe het met haar gaat: knikjes, glimlachjes en knipoogjes.

Zineb El Rhazoui werkt sinds 2011 voor Charlie Hebdo. Daarvoor werkte ze als journalist in Marokko. Ze vertrok naar Europa toen haar werkzaamheden door overheidscensuur onmogelijk werden gemaakt. Sinds de aanslag is ze ook in Europa niet meer veilig. Ze leidt nu een zwervend bestaan: slapen doet ze bij vrienden op de bank of in hotels. Ze kan niet langer dan zeven dagen op hetzelfde adres verblijven.

Dit jaar werd de Amerikaanse PEN-award, een prijs voor moed, toegekend aan de redactie van Charlie Hebdo. Een aantal bekende auteurs tekende protest aan. Ze waren het niet eens met de keuze, omdat Charlie Hebdo een karikatuur maakt van moslims en andere minderheden.

'Wat ik dacht?', vraagt El Rhazoui. Ze slaat haar handen met een dramatisch gebaar voor haar ogen. 'De lelijkste karikatuur van de islam die ik ken, is gemaakt door de terroristen, niet door Charlie Hebdo. De opgetrokken rookgordijnen van onze vijanden hebben gewerkt. Nu heeft de verwarring ook onze intellectuelen en schrijvers bereikt.'

Sommige schrijvers bonden later toch weer in. 'Ik las dat ze de brief alleen hadden ondertekend omdat een vriend die doorstuurde', zegt El Rhazoui. 'Ze erkenden dat ze Charlie Hebdo nooit echt hebben gelezen en dat ze zich lieten leiden door de slechte reputatie van ons blad.' Meer respect heeft ze voor Salman Rushdie, net als El Rhazoui met de dood bedreigd door islamisten. Hij haalde hard uit naar de auteurs en verweet hun lafheid. 'Hij weet tenminste waar hij het over heeft.'

'Je suis Charlie' betekent voor de columniste niet dat je de redactionele keuzes van Charlie Hebdo deelt of het eens bent met elk woord. 'Charlie zijn betekent simpelweg dat je niet wil dat iemand een wapen oppakt tegen een schrijver of cartoonist die alleen zijn pen heeft.'

'Je suis Ahmed'

Ze heeft geen goed woord over voor moslims die de leus 'je suis Ahmed' bedachten in reactie op 'je suis Charlie'. Ahmed Lamrabet, de politieman die door de Kouachi-broeders vlak buiten het redactiegebouw door het hoofd werd geschoten, had een islamitische achtergrond. Ironisch dat juist een moslim stierf om de vrijheid van meningsuiting van een islamofoob blad te beschermen, meenden critici van Charlie Hebdo.

El Rhazoui: 'Ik heb Ahmed Lamrabet nooit gekend, maar ik ben verschrikkelijk trots op hem. En zijn islamitische familie was dat ook. Maar ook hier moeten we goed kijken naar wat er werkelijk achter 'je suis Ahmed' zit. Hier wordt een tragedie aangegrepen om de naam van een van de slachtoffers als instrument te gebruiken tegen de andere slachtoffers. Ik vind het schokkend.'

El Rhazoui, dochter van een Franse moeder en Marokkaanse vader, is opgegroeid in Marokko. Op jonge leeftijd besloot ze de islam de rug toe te keren en zich als mensenrechtenactivist in te zetten voor individuele vrijheden. Zo organiseerde ze in 2009 tijdens de ramadan een picknick in een park in Casablanca. Ze werd gearresteerd: eten in het openbaar is tijdens de vastenmaand strafbaar.

Ook voor een aantal Marokkaanse collega-activisten gingen haar ludieke acties te ver. Die vonden dat de strijd voor individuele vrijheden in Marokko kon wachten. Armoede en honger moest eerst bestreden worden. Die opvatting maakt El Rhazoui woest. 'Waarom reduceren ze Marokkanen tot verteringskanalen waar alleen voedsel doorheen moet? Een democratie opbouwen gaat niet alleen over eten. Dit is een kwestie van waardigheid.'

El Rhazoui eerder deze week op een bijeenkomst in Oslo Foto REUTERS

Het recht om niet te geloven

'Belangrijke waarden als vrijheid en gelijkheid zijn geen luxeproducten die je pas mag kopen als je in een rijk land woont. Armlastige Marokkanen hebben net als ieder ander recht op de vrijheid om niet te geloven, om hun eigen keuzes te maken als het gaat om seksualiteit. We kunnen niet wachten tot alle armoede in de wereld bestreden is.'

Hoewel El Rhazoui niet meer in Marokko kan werken, volgt ze de ontwikkelingen in haar geboorteland op de voet. Deze week verbood het Marokkaanse regime Much Loved, een omstreden film over prostitutie in Marokko. Onbestaanbaar, vindt El Rhazoui. 'De enkele fragmenten die ik op YouTube heb gezien zijn voor mij herkenbare beelden die de realiteit tonen', zegt ze. 'Die realiteit is nu bedekt met leugens als 'we zijn een vrome islamitische samenleving waarin niemand neukt, drinkt of rookt en waarin niemand homoseksueel is. Ik hoop dat er nog meer van zulke films komen.'

De repressie dreef de columniste naar Frankrijk, waar zij sinds 2011 schrijft voor Charlie Hebdo. Maar ook in het zogenaamd liberale Westen is de vrijheid van meningsuiting in gevaar, merkt El Rhazoui. 'Wie kritiek heeft op de islam, wordt al snel racisme en islamofobie verweten. Daarmee wordt elke discussie meteen in de kiem gesmoord. Verscheidene evenementen in Europa zijn geannuleerd om veiligheidsredenen, omdat we vandaag tegenover een monster staan zonder gezicht. Hetzelfde monster dat ook moordt in Libië, Nigeria en Syrië, omdat je bier drinkt of geen hoofddoek draagt.'

Foto Julius Schrank

Racisme

El Rhazoui wordt door haar tegenstanders de 'huis-Arabier' van Charlie Hebdo genoemd: de redactie zou haar, als jonge Marokkaanse, gebruiken als wapenschild tegen beschuldigingen van racisme. 'Huis-Arabier, wat betekent dat? Mag een Arabier niet voor zichzelf definiëren wie hij is en wat zijn waarden zijn? Als mensen ervan uitgaan dat je als Arabier hoofdzakelijk racisme moet bestrijden, dan leggen ze je een cliché op van een Arabier die zich op een bepaalde manier moet gedragen en denken.' Ze slaat weer op tafel. 'Dát is racisme.'

Ze hekelt bovendien de neiging om te denken dat als je als moslim geboren bent, je niet in staat bent om universele waarden over vrijheid, gelijkheid en broederschap te onderschrijven. 'Dat is de gevaarlijkste overtuiging die de vrijheid van expressie bedreigt.'

El Rhazoui is niet van plan haar koers te wijzigen. Ook al betekent dat nu dat ze alleen onder zware politiebescherming de straat op kan. 'We wisten bij Charlie Hebdo dat we aangevallen konden worden. Voor de aanslag hadden we onze redactionele lijn kunnen wijzigen en afstand kunnen nemen van ons recht om ons vrijelijk te uiten. Maar we konden het niet. Voor mij is het belangrijk dat we de terroristen deze oorlog niet laten winnen. Dat we ons niet hun spel met wapens laten opleggen. En dat journalisten die vermoord zijn, niet vermoord mogen zijn om niets. Ik ben bereid om er een prijs voor te betalen en spoor iedereen aan dat ook te doen. Want met hoe meer mensen we zijn, hoe lager de prijs zal zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.