'Ik breng mijn kinderen naar school en de crèche omdat ik dat graag wil, niet omdat ik een voorbeeldrol vervul'

Wouter Koolmees in drie thema's: de man, de politicus en de voornemens

In de schijnwerpers staan is niet zijn drijfveer, zegt minister van Sociale Zaken Wouter Koolmees. Goed in oneliners is hij ook niet. Maar hij wil wel grote hervormingen doorvoeren. En snel graag.

Foto Aurélie Geurts

1 De man

'Ik ben nét zes weken minister', waarschuwt Wouter Koolmees op de vraag zijn werk als minister van Sociale Zaken te vergelijken met de afgelopen zeven jaar dat hij Tweede Kamerlid voor D66 was. 'Dit is anders, voorspelbaarder', vindt hij. 'In de Kamer kon opeens paniek uitbreken over een dreigende motie van wantrouwen.'

Koolmees' oude en nieuwe werkkamers stralen dat verschil uit. De spartaanse ministerskamer is onvergelijkbaar met de permanente chaos in zijn kamer in het parlement. Het bureaublad dat daar altijd aan het oog was onttrokken door stapels rapporten is nu vrijwel leeg. Er staan twee fotolijstjes op, achtergelaten door zijn voorganger Lodewijk Asscher (PvdA). Statements tegen homogeweld. Op de ene staan Asscher en oud-minister Jeroen Dijsselbloem hand in hand op het strand. Op de andere Koolmees en zijn leidsman Alexander Pechtold op weg naar formatiebesprekingen, ook hand in hand.

Een bliksemcarrière wil Koolmees de zijne niet noemen. Talloze ministers jonger dan zijn 40 jaar, gingen hem voor. Wennen is het wel. Een minister behoort niet, zoals een Kamerlid, koffie in te schenken voor bezoekers. Het ministerssecretariaat beheert zijn agenda en op station Assen de trein missen naar Rotterdam zal hem ook niet meer overkomen. Nu rijdt de dienstauto voor. Het is bijzonder dat ik minister ben, is Koolmees' houding, maar laten we niet overdrijven. De hem kenmerkende bulderlach onderbreekt herhaaldelijk zijn betoog.

Waar bracht u uw jeugd door?

'Ik ben opgegroeid in de wijk Schollevaar in Capelle aan den IJssel. Dat is zo'n bloemkoolwijk waar je altijd verdwaalt, maar waar het heel fijn is om op te groeien met pleintjes, watertjes, voetbalveldjes. De school op vijf minuten fietsen. Ik was er laatst. Alles is kleiner dan je je herinnert: die enorme berm waar we een hut in bouwden, blijkt een klein taludje te zijn.'

Uw ouders scheidden toen u jong was.

'Dat vormt je. Ik was 9 toen ik met m'n moeder, broertje en zusje naar een flatje ging aan de andere kant van de stad. Ik was de oudste, het voelde als een combinatie van verantwoordelijkheid en verdriet. We zaten een paar jaar in dat flatje met meubels van de kringloopwinkel enzo. Mijn moeder zat in de bijstand. Maar ze deed een herintredingscursus om economisch zelfstandig te worden en is weer gaan werken in het ziekenhuis in Rotterdam als analist. Daar werkt ze nu nog steeds.'

Uw schoolcarrière is bijzonder: mavo, havo, vwo, universiteit.

'Hoho, havo niet. Ik heb de mavo gedaan en ging naar 4 havo. Ik stond iets van een 9 gemiddeld en kon ik in één keer door naar 5 vwo.'

Had dat ermee te maken dat het thuis rustig was geworden?

'Ja, en dat ik dacht - ik was 16: dit is eigenlijk best leuk en belangrijk. Als je dan hoge cijfers haalt, denk je: ik kan het. Vrienden en vaders van vrienden zeiden tegen mij: je bent best slim, waarom probeer je niet vwo te halen, dan kun je daarna naar een universiteit. Ik dacht: het gaat toch lekker, laat ik het risico nemen.'

En daarna naar de universiteit. Was u de eerste in de familie?

'Ja, maar ik was de oudste, dus dat scheelt. Laten we er geen Amerikaans succesverhaal van maken. Het is ook gewoon een generatiekwestie. Mijn ouders zijn slimme mensen, maar mijn vader moest na de lts op zijn 16de gaan werken om voor een inkomen te zorgen. Mijn moeder stopte met werken toen ik kwam, ze was 21. Dat was heel normaal in die tijd.'

Koolmees was de eerste in zijn familie die naar de universiteit ging. 'Laten we er geen Amerikaans succesverhaal van maken. Het is ook gewoon een generatiekwestie.' Foto Aurélie Geurts

Is uw vader met pensioen?

'Hij heeft het grootste deel van z'n leven als onderhoudsman bij de RET gewerkt in Rotterdam. Door hem ben ik me ervan bewust geworden hoe hard de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt de laatste jaren zijn gegaan: in 2003 was stoppen op je 58ste met een regeling nog heel normaal, maar dat schoof daarna steeds op. Hij heeft doorgewerkt tot zijn 65ste en 6 maanden. (Begint hard te lachen.) Dat heb ik gedaan!'

Koolmees was een van de architecten van 'Kunduz', het in twee dagen gesloten hervormings- en bezuinigingsakkoord van VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie nadat Rutte I was gevallen. De verhoging van de AOW-leeftijd van 65 naar 67 was een van de belangrijkste veranderingen die door Kunduz zijn ingezet.

2 De politicus

Wanneer ontstond bij u een politiek bewustzijn?
'Als je 16, 17 bent, dat zijn de vormende jaren. Ik heb vanaf de lagere school een vriendengroep. We zijn met z'n vieren. We voerden van die avondlijke maatschappijkritische, filosofische discussies over hoe het eigenlijk zou moeten: ongelijkheid, kansen, onderwijs, wereldvrede. Toen ik op mijn 19de ging studeren in Utrecht, maar in Rotterdam in een studentenhuis ging wonen, werd ik lid van de Jonge Democraten. Ik werd penningmeester van de JD Rotterdam - story of my life: ik word altijd penningmeester.'

Wat ging u studeren?

'Ik heb getwijfeld: sociologie of economie? Het werd sociale economie. Dus niet de wiskundige kant, maar de sociologische, psychologische en maatschappelijke. Dus dat rationaliteit beperkt is en dat normen, waarden, wetten en instituties zoals vakbonden bepalend zijn voor economisch gedrag. Daar gingen veel discussieavonden over waar we als Jonge Democraten in debat gingen met de Jonge Socialisten en de JOVD.'

Was u op zo'n avond prominent aanwezig?

(Verbaasd) 'Nee. Het is in de kern niet mijn aard heel erg voorop te staan. Nu vragen jullie zeker wat ik dan in de politiek doe? Ik denk dat ik in de zeven jaar dat ik in Den Haag rondloop duidelijk heb gemaakt dat het niet mijn drijfveer is om in de schijnwerpers staan. Ik wil dingen voor elkaar krijgen en veranderen omdat ik iets vind. Daarom maakte ik de overstap van ambtenaar op het ministerie van Financiën naar politicus in de Tweede Kamer. Maar ik hik er altijd een beetje tegenaan, dat in de spotlights en voor de camera staan.'

Zo hebben we u de afgelopen jaren ook gezien: alsof u een podium werd opgeduwd en een rol moest spelen.

'Ik ben niet goed in oneliners. Ik heb een standpunt en ik wil graag uitleggen wat de dilemma's en afwegingen daarachter zijn. Daar is noodgedwongen te weinig aandacht voor: in 10 seconden moet je dat uitleggen en die quote krijg je altijd terug. Maar goed, dat hoort bij dit leven.'

Als minister is dat sterker. U moet een voorbeeldrol vervullen, bijvoorbeeld door uw kinderen naar school te brengen.

'Alles wat ik als minister doe, kán worden uitgelegd als een statement. Maar ik breng mijn kinderen naar school en de crèche omdat ik dat graag wil, niet omdat ik een voorbeeldrol vervul. Als Kamerlid deed ik dat net zo goed. Ik hoef er niet op te wijzen dat ik mijn kinderen naar school breng, maar ik vind het wel belangrijk dat mensen arbeid en zorg combineren. Voordat je het weet zit je in een discussie: brengt hij wel vaak genoeg zijn kinderen naar school?'

'Het is in de kern niet mijn aard heel erg voorop te staan. Nu vragen jullie zeker wat ik dan in de politiek doe?' Foto Aurélie Geurts

3. De voornemens

Wouter Koolmees heeft haast. 'We staan aan het begin van een paar grote hervormingen - integratie, inburgering, pensioenen en arbeidsmarkt. Dat moet meteen in de steigers gezet en dat vergt veel overleg. Hoe gaan we het doen, hoe gaan we het uitwerken, wanneer gaan we het parlement informeren, wie moeten geraadpleegd, wanneer kan het wetgevingsproces beginnen door voorstellen naar de Raad van State te sturen. Daar zit een overlegcircuit achter met vakbeweging en werkgevers, met uitvoeringsorganisaties als de Sociale Verzekeringsbank en het UWV, met collega's zoals Mark Harbers over integratie en inburgering en ook met Duo.'

Als minister wordt Koolmees geconfronteerd met afspraken van zijn voorganger. Rutte II sprak met vakbeweging en werkgevers af dat die in cao's de versobering van de Werkloosheidswet kunnen repareren. Daarvoor worden nu vijf cao's afgesloten die voor alle werkenden de WW-rechten aanvullen. D66 was daartegen, Kamerlid Koolmees zag het niet zitten. Maar als minister heeft hij een andere rol. 'Ik heb de eerste cao al binnen. Daar ga ik mee akkoord. Afspraak is afspraak, de afspraak van mijn voorganger daar houd ik me aan.'

Wat wilt u met de pensioenen?

'Ik ben ervan overtuigd dat we de stap moeten zetten naar een moderner pensioenstelsel. Werken is totaal anders dan vroeger. Mensen wisselen vaker van baan, van arbeidsduur, kennen periodes van wel of niet werken, werken als zelfstandige of in loondienst. Daarom moeten we bijvoorbeeld de doorsneepremie afschaffen waarmee jongeren nu indirect oudere collega's subsidiëren in de verwachting dat dat later ook voor hen gebeurt. Er is de afgelopen jaren een reeks rapporten verschenen over modernisering van het pensioenstelsel. Daarom vragen we de Sociaal-Economische Raad van vakbeweging, werkgevers en deskundigen begin 2018 met een advies te komen over vernieuwing van het pensioenstelsel.'

Waarom zou dat lukken als ze al jarenlang in schuttersputjes tegenover elkaar zitten?

'De discussie loopt al sinds 2010. De sociale partners waren meestal bij al die rapporten betrokken. Die kennis moet nu in een trechter. Na een advies op hoofdlijnen komen nog grote discussies over de technische invulling. Daar is ook nog veel tijd voor nodig. Het is niet zo dat er begin 2018 plots een nieuw stelsel is. Maar we moeten dan wel de hoofdlijnen helder hebben om dat nieuwe stelsel in 2020 te hebben.'

De FNV stelt als voorwaarde dat de AOW-leeftijd bevroren wordt en dat er een regeling voor 'zware beroepen' komt. Is dat bespreekbaar?

'Ik constateer dat die eisen zijn neergelegd. In het regeerakkoord hebben we een visie gepresenteerd over scholing en over gezond het pensioen halen. Bevriezen van de AOW-leeftijd vind ik niet reëel. We worden ouder, we leven langer. In de jaren vijftig was er al discussie over een koppeling aan de levensverwachting. Heel lang is er niets gedaan, maar in 2013 is een eerste stap gezet. De AOW is niet houdbaar als we de leeftijd bevriezen. Hoe zorgen we ervoor dat iedereen gezond zijn pensioen haalt? Daar zit een waaier aan mogelijkheden achter, denk aan generatiepact, deeltijdpensioen, omscholing en demotie. Kijk naar de brandweer. Die organiseert loopbaangesprekken. Kun je nog met 50 kilo op je rug een brandend gebouw in of gaan we een andere baan zoeken? Zo moet het.'

Als de FNV niet meedoet, dan bepaalt u wat gebeurt?

'Aan als-danvragen doe ik niet mee.'

Wat wilt u met de arbeidsmarkt ?

'We willen de oneerlijke concurrentie tussen werknemers aanpakken door het verschil tussen flexwerk en de vaste baan te verkleinen. Premies die werkgevers moeten betalen voor flexwerkers moeten hoger worden en voor vaste krachten lager. De positie van flexwerkers moet versterkt doordat zij vanaf dag één rechten opbouwen op een transitievergoeding. We nemen maatregelen om de doorgeschoten flexibilisering aan te pakken. We pakken payroll-constructies en nulurencontracten aan. Er komt een minimumtarief voor zelfstandigen. Tegelijk zien we ook kleine werkgevers door alle verplichtingen rond zieke werknemers nauwelijks mensen aannemen. Het gaat niet zozeer om de verplichting twee jaar het loon door te betalen, maar om alle verplichtingen die daaraan vast zitten. Of het dossier goed is bijgehouden. Eén foutje en er moet langer betaald. Ze zeggen dan: ik ben bakker en hier ben ik niet voor opgeleid. Het gaat om technische kwesties, maar we moeten zorgen dat werkgevers, ook de kleine, mensen in dienst durven nemen.'


CV

Geboren 20 maart 1977 Capelle aan den IJssel

1996-2001 Studie economie, Utrecht

1999-2003 onderzoeker NEI (Nederlands Economisch Instituut)

2003-2010 ambtenaar ministerie van Financiën

2010-2017 lid Tweede Kamer voor D66

2017 minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Koolmees woont samen en heeft twee kinderen

Geboren 20 maart 1977 Capelle aan den IJssel

1996-2001 Studie economie, Utrecht

1999-2003 onderzoeker NEI (Nederlands Economisch Instituut)

2003-2010 ambtenaar ministerie van Financiën

2010-2017 lid Tweede Kamer voor D66

2017 minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Koolmees woont samen en heeft twee kinderen

Meer over