Opinie

'Hoe is het mogelijk dat Beatrix zo'n historische fout maakt in toespraak?'

De historisch geïnteresseerden onder ons moeten op de avond van de 28ste januari van verbazing de wenkbrauwen hebben gefronst, schrijft historicus Hans Vermeulen. 'Het betrof de toespraak van Beatrix.'

Koningin Beatrix voorafgaand aan de ondertekening van de Akte van Abdicatie in de Vroedschapskamer (Mozeszaal) van het Koninklijk Paleis Beeld anp

Beatrix voert 'twee bijzondere gebeurtenissen' in dit jaar aan die voor haar de aanleiding zijn geweest voor haar terugtreden. Met de één blijkt zij haar verjaardag te bedoelen en ten behoeve van de tweede reden zegt zij vervolgens letterlijk: 'Aan het einde van dit jaar zullen wij herdenken dat ons land tweehonderd jaar geleden een koninkrijk werd.'

Hoe is het mogelijk, zo'n gemakkelijk aantoonbare historische fout in zo'n belangrijke toespraak? Nota bene over een eigen voorvader! En een zoon hebbend die historicus is. Wat is het geval? De feiten spreken voor zich.

Autonomie
Als in 1813 voor Napoleon de nederlaag dreigt, beginnen de Franse bezetters ons land te verlaten. Een Driemanschap van regenten neemt in deze chaotische periode tijdelijk het bestuur op zich met de bedoeling in Nederland de autonomie te herstellen en een bestuursvorm te organiseren.

Het drietal magistraten heeft Willem Frederik, de oudste zoon van de in 1795 op de vlucht geslagen stadhouder Willem V, op het oog om voorlopig als 'soeverein vorst' op te treden. Dat is de term die steeds zal worden gebruikt voorafgaand aan het moment dat Willem Frederik uiteindelijk officieel tot koning zal worden uitgeroepen.

Hoe de staatsvorm er uit moet gaan zien is dan volkomen onduidelijk en van een koninkrijk is absoluut nog geen sprake, dus evenmin van een koning. De vorm en staatsvorm van de Lage Landen zal in laatste instantie elders worden beslist, in Wenen, waar de overwinnaars van Napoleon over de kaart van Europa congresseren. Ook in de Nederlanden zelf is men er nog niet uit. Tot 1806 was het land een op democratische beginselen gefundeerde republiek geweest, de Bataafse, en daarna tot 1810 een koninkrijk, het eerste, onder Lodewijk Napoleon. Sommige denken er over om het stadhouderschap te herstellen, met Willem VI.

Op 30 november 1813 landt Willem Frederik op het strand van Scheveningen. Op 2 december aanvaardt hij in Amsterdam het aanbod om als 'soeverein vorst' op te gaan treden, met een grondwet in het vooruitzicht. Zelfs bij de betrokkene zelf is nog geen enkele sprake van een koning/koninkrijk: hij ondertekent zijn aanvaardingsproclamatie met 'Wm. Fr. PRINCE VAN ORANJE'. Een bewijs voor de onjuistheid in de toespraak van Beatrix uit de mond van haar eigen voorzaat!

Geen koninkrijk
In maart 1814 legt hij de eed op de grondwet af en aanvaardt hij officieel de titel 'Soeverein Vorst' van het 'Soeverein Vorstendom der Verenigde Nederlanden', dan globaal het gebied van het huidige Nederland. Er is nog steeds geen koninkrijk, dus evenmin een koning. Wel een 'vorst' die al snel absolutistische trekken zal gaan vertonen.

Begin 1815 wordt bekend dat men in Wenen het voornemen heeft Nederland en België samen te voegen tot één koninkrijk en dat men Willem Frederik, die de ontwikkelingen in de Oostenrijkse hoofdstad op de voet volgde, wel als koning wil aanvaarden; de man zat er tenslotte toch al als 'soeverein vorst'.

Op 16 maart 1815 maakt Willem Frederik van de omstandigheden gebruik - Napoleon is een maand eerder ontsnapt van Elba en in Frankrijk geland - om zichzelf geheel eigenmachtig, bij proclamatie aan de snel bijeengeroepen Staten-Generaal te Den Haag, de titel van koning te verlenen van de officieel dan nog te verenigen Nederlanden. Hij wacht niet de definitieve ondertekening van de Weense verdragen af, waaraan het te vormen koninkrijk nu juist zijn bestaansrecht zou ontlenen. Ook op dit moment is er formeel, officieel nog steeds geen koninkrijk.

Officieel
Op 21 september 1815 tenslotte legt Willem Frederik in het stadhuis van Brussel de eed af op de nieuwe grondwet van het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (Nederland plus België), bekrachtigd door de aanwezigheid van de Staten-Generaal en nu officieel gesanctioneerd door de grote mogendheden. Op dit moment is er officieel sprake van een koninkrijk en van een koning, Willem I.

De opgelegde samenvoeging van België en Nederland was overigens zeer tegen de zin van belangrijke groepen Belgen. Er was gesjoemeld met het aantal Belgische leden van de Staten-Generaal om de ceremonie te kunnen laten doorgaan. De geforceerde combinatie zou mede door Willems autoritaire houding en handelen dan ook maar vijftien jaar standhouden.

 
Het herdenken van 200 jaar koninkrijk moet in 2015 plaatsvinden, niet in 2013

Conclusie: het herdenken van 200 jaar Nederland als koninkrijk zal hoe dan ook in 2015 moeten plaatsvinden, zeker niet in 2013.
Je kunt toch moeilijk met droge ogen beweren dat door het op 30 november 1813 bij Scheveningen voet op Nederlandse bodem zetten van Willem Frederik - want om die gebeurtenis zal het de vierders wel te doen zijn - het Koninkrijk der Nederlanden ontstond? Dat is wat Beatrix in de in de eerste alinea geciteerde passage stelt.

En eigenlijk is dat bovenstaande historisch overzichtje als argumentatie vóór '1815' niet eens nodig en kan de stelling 'in 1815 ontstond het Koninkrijk' - je kunt dan nog twisten over maart of september - tot één gebeurtenis worden teruggebracht. Want het sterkste bewijs voor de stelling dat het Koninkrijk met de daaraan verbonden koning in 1815 is ontstaan komt uit de meest onverdachte hoek die we kunnen bedenken en wordt geleverd door de man waar het toen allemaal om draaide, Willem Frederik zelf, in maart 1815. In zijn proclamatie geeft hij te kennen '... het oppergezag over al de Nederlanden, en tevens de Koninklijke Waardigheid te aanvaarden ...'. Wie roept zichzelf tot koning uit als hij dat al is?

Wat Beatrix had moeten zeggen in die bewuste toespraak is iets in de trant van: 'Aan het eind van het jaar zullen wij herdenken dat mijn voorvader Willem Frederik in Scheveningen voet op Nederlandse bodem zette, als symbool van de herwonnen vrijheid na de Franse bezetting. Het was het begin van een proces dat twee jaar later zou leiden tot de stichting van het Koninkrijk der Nederlanden.' Perfect!

Eén man moet bij deze faux pas van het aftredende staatshoofd toch in elk geval de wenkbrauwen hebben opgetrokken. Dr. H.L. Wesseling, de hoogleraar bij wie Willem Alexander als historicus afstudeerde. Die zal toch even gedacht moeten hebben: 'Jongen, had je je moeder niet voor deze historische onjuistheid kunnen behoeden?'

Hans Vermeulen is historicus.

 
Je kunt toch moeilijk met droge ogen beweren dat door het op 30 november 1813 bij Scheveningen voet op Nederlandse bodem zetten van Willem Frederik, het Koninkrijk der Nederlanden ontstond?
Beeld anp
 
'Jongen, had je je moeder niet voor deze historische onjuistheid kunnen behoeden?'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.