'Hij was geen bezige bij, hij was een hele bijenkorf': Persoonlijke herinneringen aan Ruud Lubbers

Lubbers als premier, mens en politicus

Ruus Lubbers, onze langstzittende premier en medevormgever van het Nederland zoals we dat nu kennen, is vandaag overleden. Hier leest u persoonlijke herinneringen aan de oud-premier. Een uitgebreid postuum van Lubbers leest u hier.


Ruud Lubbers Beeld anp

Ed Nijpels, VVD-minister van VROM in Lubbers II

Journalisten met bitterballen bekogelen

'De laatste keer dat ik Lubbers zag was vorig jaar, toen hij zich op de hoogte wilde stellen van het klimaatakkoord van Parijs. Hij was ook op hoge leeftijd nog een intellectuele veelvraat. De eerste keer dat ik met hem te maken kreeg was in 1982, toen we allebei fractievoorzitter waren. Ik werd ineens tot mijn verrassing door informateur Willem Scholten opgeroepen naar het Catshuis te komen. Daar zat de complete CDA-top en die deelde me mee dat Dries van Agt zou vertrekken en Lubbers zijn opvolger en dus de nieuwe premier zou worden. Ik moest dus ineens onderhandelen met een aankomend premier, en die stelde zich heel anders op. Maar wel met humor. We hebben een keer uit balorigheid vanuit Scholtens kantoor de journalisten met bitterballen bekogeld.

Ik herinner me Lubbers natuurlijk ook van de crisis rond de plaatsing van de kruisraketten. Ik wilde als VVD-leider dat de Navo bijeen bleef, hij als premier dat het CDA bijeen bleef. Uiteindelijk verkocht hij die plaatsing via een listige formule die voor zowel de VVD als de Amerikanen acceptabel was. Dat was Lubbers, de man van eindeloos veel varianten. Voor één probleem had hij tien oplossingen. Wilde je die niet, kwam hij met tien andere oplossingen.'

Ruud Lubbers en Ed Nijpels. Beeld anp

Lans Bovenberg, hoogleraar Tilburg University

Het verzoenen van het onverzoenlijke

Ik kan me nog heel goed herinneren hoe Lubbers worstelde met het partijcongres in 2010, waar het CDA moest beslissen over regeren met de VVD en gedoogsteun van de PVV. Het deed hem pijn dat Nederland zich in die tijd meer naar binnen ging keren. Hij probeerde de linkervleugel van de CDA, Hirsch Balin en Ab Klink, te verzoenen met mensen als Donner, die graag met de PVV wilden regeren. Een man van het midden, die het onverzoenlijke wilde verzoenen.

Hij was tegen die tijd een globalist in hart en nieren. Voor hem was dat niet alleen economisch, hij wilde ook dat mensen meer begrip zouden krijgen voor elkaars culturen.

Wij spraken elkaar het meest in de periode van 2008 tot 2012 vaak, in cafés, bij hem thuis in Rotterdam, of bij mij thuis. Publiekelijk bleef hij de partij trouw, maar hij had moeite met de richting die ze op dat congres kozen.

De verbreding van de partij die hij voor ogen had, dat heeft hij nooit kunnen bewerkstelligen. De laatste jaren, toen hij ouder werd, merkte hij dat er minder naar hem geluisterd werd. Dat ging hem aan het hart. En toch blijven trekken. Dan belde hij weer op zondagavond, had hij toch weer ideeën over hoe het anders kon. En dat op die leeftijd. Dat vond ik heel bijzonder.

Lans Bovenberg Beeld Marcel van den Bergh

Yvonne van Rooy, CDA-staatssecretaris van Economische Zaken in de kabinetten Lubbers II en III

Tijd is onze grootste vijand

Denkend aan Lubbers gaan er heel veel dingen door me heen. Hij was altijd zoveel stappen vooruit in het denken over wat er moest gebeuren. Tijd is onze grootste vijand, zei hij altijd, de tijd vliegt voorbij, en je moet hem dus zo goed mogelijk benutten. Hij was natuurlijk beroemd om het meedenken. Hij had de analyse en de oplossingen al klaar voordat anderen zich gerealiseerd hadden dat er überhaupt een probleem was. Hij zat natuurlijk daarom ook al om half acht op het Torentje en dicteerde zijn gedachtenspinsels aan zijn secretaresse. En dan lag er een kant en klaar advies als je op je departement kwam.

Ik herinner me Lubbers ook als een groot internationaal politicus. Zoals bij de bezoeken van Nelson Mandela, voordat die president van Zuid-Afrika werd en daarna. Lubbers deed dat heel goed, met veel warmte. Sterk was hij ook tijdens de Nederlandse voorzitterschappen van de EU. Het Verdrag van Maastricht is onder zijn leiding tot stand gekomen. Maar zijn grootste verdienste is toch hoe hij Nederland in de jaren tachtig uit de crisis haalde. Hij zorgde voor nieuw elan, met het Akkoord van Wassenaar van werkgevers en werknemers. Met zijn geweldige politieke antenne introduceerde Lubbers een nieuw pragmatisme, dat een einde maakte aan de polarisatie waar Nederland genoeg van had.

Nelson Mandela en Yasser Arafat bij een werkontbijt in het Catshuis, onder begeleiding van Yvonne van Rooy, toenmalig staatssecretaris van Economische Zaken, in 1994. Beeld anp

Niek Jan van Kesteren, oud-algemeen directeur VNO-NCW

Meegezogen in zijn oplossingen

'Ik heb Lubbers begin jaren negentig leren kennen bij het sociaal overleg in de Stichting van de Arbeid. Ik was toen directeur SZ bij werkgeversorganisatie NCW. Het was zijn laatste kabine, dat worstelde met sociale vraagstukken zoals de WAO. Het was een periode met veel moeizaam overleg. Wij wilden ook helemaal geen overleg, maar als Lubbers erbij zat, kreeg je altijd het gevoel dat je daar niet mee wegkwam. Er werd altijd iets in elkaar getimmerd. Met Lubbers was er geen ontsnappen aan, je werd onafwendbaar meegezogen in de oplossingen die hij bedacht. Dat was natuurlijk een superkwaliteit.

Na zijn afscheid van de politiek kwam ik Lubbers weer tegen toen hij in 2006 voorzitter werd van het curatorium van VNO-NCW, een soort adviesraad. Dat deed hij als oud-ondernemer jarenlang met veel verve. Bernard Wientjes was in die tijd voorzitter, twee jezuïeten bij elkaar. De katholiek Lubbers was in feite een liberaal, maar had een hang naar links. Dezelfde grondhouding als koningin Beatrix destijds. Wie vroeger zijn positie wilde behouden, moest links te vriend houden. Lubbers had dat heel sterk. Hij duwde VNO-NCW ook naar links. Hij was een pragmaticus pur sang, altijd bereid tot compromissen. Ongrijpbaar, een man die niet in het systeem paste, hij was zelf het systeem.'

Niek Jan van Kesteren Beeld anp

Hans Wiegel (VVD), vice-premier in het kabinet Van Agt I van 1977 tot 1981

We bakken hem een poets terug

Ik weet nog dat minister-president Dries van Agt en ik met zijn tweeën in het Catshuis zaten, het zal 1979 zijn geweest, en dat Dries zei: 'Ruud Lubbers komt zo.' Dus ik zei: dan ben ik weg. Maar Dries zei: 'Nee, blijf even zitten: hij heeft een bepaald idee.' Nou dan moest je oppassen. Dus ik dacht: we bakken hem eens poets terug.

Ik werd een beetje gallisch van Lubbers met al zijn veranderingen: mag het een onsje minder, mag ik met je meedenken. Alles moest altijd net een beetje anders dan we hadden afgesproken, zodat hij in zijn verdeelde CDA-fractie kon zeggen: ik heb dat afgedwongen.

Ik had van tevoren gezegd tegen Dries: we geven hem onmiddelijk zijn zin. Lubbers houdt zijn betoog over een of ander voorstel dat ik allang ben vergeten, en ik zeg: Dries, ik weet niet wat jij vindt, maar ik vind Lubbers' plan veel beter dan ons plan. Zat Lubbers een beetje verbouwereerd te kijken, en vervolgens begon hij punten uit ons plan naar voren te halen. De conclusie van het gesprek was dat ons plan uiteindelijk toch het beste was.

Ik was een lastpak voor hem, maar ik was erg op hem gesteld. En hij is een heel goede minister-president geweest.

Hans Wiegel (rechts) en Ruud Lubbers in 1992. Beeld anp

Elco Brinkman, CDA-minister in Lubbers I en II, fractievoorzitter en beoogd opvolger

Bij Lubbers in het Torentje

Lubbers was een man met een enorme energie. Hij pakte altijd alles aan wat aangepakt moest worden, zoals de modernisering van het CDA, waar hij toch een beetje de stedelijkheid in bracht. Hij was enorm betrokken, trok de dingen aan, een meewerkend voorman. Lubbers was ook buitengewoon efficiënt. Hij hield altijd allerlei schoteltjes tegelijk in de lucht. Ik herinner me dat hij tussen twee afspraken door met iedereen contact had, als ik als minister of fractievoorzitter naar hem toe moest in het Torentje. Dan was hij aan het ijsberen in die kleine ruimte en dicteerde brieven en notities aan zijn secretaresse. Je had toen nog geen Whatsapp, dus zij moest de stukken uittikken en die werden dan per koerier verzonden. Hij was niet zozeer een bezige bij alswel een complete bijenkorf.

Ik was in 1994 zijn beoogde opvolger als partijleider van het CDA. Hij heeft me zelf op het schild gehesen, maar daarna werd al snel duidelijk dat het CDA niet meer de meest geliefde partij van het land was. Ik heb er geen venijn over. We weten allemaal hoe moeilijk het is om het stokje door te geven.

Elco Brinkman en Ruud Lubbers Beeld anp

Onno Ruding (CDA), minister van Financiën in de kabinetten Lubbers I en II, 1982 - 1989

Het moment dat Lubbers premier werd

De kwestie rond de voorgenomen plaatsing van kruisraketten in Nederland in 1985 is mij zeer bijgebleven. Er waren massale protesten in het land, en Lubbers kreeg ontzettend veel kritiek. Ook in de ministerraad, waar ik dat zag gebeuren. Dat trok hij zich zeer aan. Politiek was het ook een dubbeltje op zijn kant. Lubbers' partij, het CDA, was verdeeld.

Toen Lubbers fractievoorzitter was van de KVP en later het CDA in de kabinetten Van Agt I en II was de kritiek dat hij teveel heen en weer ging. Maar bij de kwestie rond de kruisraketten heeft hij vastberaden zijn gewicht doen gelden in de ministerraad, waarbij hij de grenzen opzocht van zijn autoriteit. Het resultaat was een typisch Lubberiaans compromis. (Lubbers zette het besluit in uitgestelde vorm door; toen de plaatsingsdatum twee jaar later aanbrak, waren betrekkingen met de Sovjetunie zodanig verbeterd dat plaatsing niet meer nodig was, red.) Toen is hij echt premier geworden.

Op de voorgrond: Ruud Lubbers in gesprek met Onno Ruding. Beeld anp

Ariejan Korteweg, politiek verslaggever van de Volkskrant

Het overlijden van Helmot Kohl

'Belt u vanavond om half acht maar terug', zegt mevrouw Lubbers. 'Mijn man is moe, hij ligt nu te slapen. Maar ik denk dat hij u graag te woord wil staan. Probeert u het maar. '

Het is vrijdagmiddag 16 juni. Zojuist was bekend geworden dat voormalig bondskanselier Helmut Kohl was overleden. Lubbers zou vast mooie verhalen hebben over de man met wie hij intensief aan een verenigd Europa bouwde. Maar die ook, samen met de Franse president Mitterrand, voorkwam dat Lubbers Jacques Delors opvolgde als voorzitter van de Europese Commissie.

Die avond hoor ik een breekbare stem aan de andere kant van de lijn, die veel in herhalingen vervalt en moeite heeft de lijn van het gesprek vast te houden. Op slag is duidelijk waarom je hem al een tijdje niet meer bij CDA-congressen zag.

Maar hij is ook behulpzaam, en voorkomend. En hij heeft een verrassing: een postuum van Kohl, door hem op verzoek van het CDA twee jaar eerder geschreven toen het met Kohl's gezondheid in snel tempo bergafwaarts ging. Lubbers wil Kohl geen vriend noemen: 'Daarvoor is er te veel gebeurd.' Wel prijst hij hem als een 'waardevolle collega, die veel goed werk heeft gedaan.'

Hij vertelt ook dat Kohl hem al in 1989, kort na de val van de muur, voorstelde aan 'Das Mädchen.' Het bleek om Angela Merkel te gaan. 'Hou die in de gaten', had Kohl gezegd.

In het postuum, dat hij na het gesprek liet toesturen, schreef hij over 'de reus Kohl, de bondskanselier van de Duitse hereniging. Daaraan heb ik de beste herinnering.' Over de blokkade die Kohl opwierp voor de ambities van Lubbers was hij koeltjes: 'Onze wegen scheidden in 1994. In dat jaar blokkeerde hij mij [...] Natuurlijk haakte dat, maar ik werd welgemoed hoogleraar globalisering.'

Het zou mooi zijn als er bij Kohl ook zo'n te vroeg geschreven postuum werd gevonden, maar dan van Lubbers.

Wim Kok, Helmut Kohl en Ruud Lubbers. Beeld anp
Lubbers en Bolkestein. Beeld anp
Ruud Lubbers, Jan Peter Balkenende en Wim Kok. Beeld anp
(VLNR) Dries van Agt, Ruud Lubbers, Jan Peter Balkenende en Sybrand Buma Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.