'Hier heerst een andere oorlog'

Jeugdbendes in een achterbuurt van het Colombiaanse Cali

Vrede is een leeg begrip in Portero Grande, een achterbuurt van de Colombiaanse stad Cali. 'Een wapenstilstand, een vredesverdrag, het zegt mij allemaal niets', aldus Lorenza Cortes. Ze woont in een buurt waar jeugdbendes de dienst uitmaken, en waar niemand opkijkt van een paar doden meer of minder. 'Hier heerst een andere oorlog', aldus Cortes. 'En die is voorlopig niet voorbij.'

Albeiro Cobo Obando, 16, is neergeschoten en daardoor in een rolstoel terecht gekomen. Achter hem zijn vader. In Portrero Grande. Beeld Stephen Ferry

Net als vrijwel alle inwoners van Portero Grande vluchtte Cortes voor het oorlogsgeweld in de binnenlanden van Colombia. Bijna zeven miljoen Colombianen zijn ontheemd geraakt door de bloedige burgeroorlog die het land al ruim een halve eeuw in zijn greep houdt. De meesten zijn boeren, van hun land verdreven door de guerrilla of paramilitairen. Op de vlucht voor de strijdende partijen belanden ze aan de rafelranden van grote steden als Cali.

Lorenza Cortes (65) heeft net een kerkdienst bijgewoond en kletst buiten nog wat na met vriendinnen. De vrouw vluchtte begin deze eeuw uit Barbacoa, nadat guerrillastrijders het dorp innamen. Sindsdien woont ze in Cali en maakt bezems die ze huis aan huis aan de man probeert te brengen. Op papier hebben alle ontheemden recht op een kleine uitkering, in de praktijk komt daar weinig van terecht. 'Ik heb het wel geprobeerd', aldus Cortes. 'Maar ze geloven niet dat ik een oorlogsslachtoffer ben.'

Geen idee waar ze recht op hebben

'Veel van de vluchtelingen zijn analfabeet of semi-analfabeet', vertelt advocaat John López, die de ontheemden juridisch bijstaat namens liefdadigheidsorganisatie Paz y Bien. 'Ze hebben er geen idee van waar ze recht op hebben, weten de weg niet naar de juiste instanties of kunnen niet afdoende bewijzen dat ze oorlogsslachtoffer zijn.' Wie zich succesvol door de bureaucratie weet te worstelen, krijgt een simpele woning toegewezen. Anderen trekken in bij familie of bouwen zelf iets met hout, plastic en golfplaten.

Gisteren tekenden de Colombiaanse regering en guerrillabeweging FARC een definitieve wapenstilstand en naar verwachting komt er deze zomer nog een vredesakkoord. Maar in Portero Grande is dat weinig reden voor hoop. Terug naar hun geboortegrond durven de vluchtelingen niet, en niemand verwacht dat een vredesverdrag een einde zal maken aan het bendegeweld.

De Colombiaanse president Juan Manuel Santos schudt de hand van de FARC-leider Rodrigo Londono. Achter het duo staat de Cubaanse president Raul Castro. Beeld reuters

Colombia en FARC-rebellen tekenen historische wapenstilstand

Na ruim een halve eeuw bloedvergieten, hebben de linkse guerrillabeweging FARC en de Colombiaanse regering vanavond een staakt-het-vuren afgekondigd. Met deze historische doorbraak staat niets een vredesverdrag nog in de weg.

'Dit is ons territorium'

In de stoffige straten snuffelen graatmagere straathonden tussen het opgehoopte afval. Jongens leunen nonchalant tegen met graffiti bespoten muren. Ze flirten met schaars geklede meisjes en kijken waakzaam rond, voortdurend op hun hoede voor rivaliserende bendeleden. 'Als ik een vijand zie, knal ik hem direct neer', beweert Johni Rodríguez (27), die met wat vrienden op een pleintje zit. 'Dit is ons territorium', gaat hij op hoge toon verder.

De ouders van Rodríguez zijn vluchtelingen uit het binnenland. Zelf ging hij op zijn twaalfde van school om op een vuilnisbelt te werken, twee jaar later kocht hij zijn eerste pistool. 'Ik moest mezelf beschermen', zegt hij zonder in details te willen treden. Ook over zijn precieze werkzaamheden is Rodríguez weinig spraakzaam. 'Ik probeer te overleven' mompelt hij. 'Op straat is geld te verdienen.'

Mensenhandel, drugs en afpersing

Cali is de gewelddadigste stad van Colombia. De strategische ligging, aan de Cauca rivier en nabij de Stille Zuidzee, maakt het een geliefde lokatie voor criminele organisaties die in de regio hun geld verdienen met mensenhandel, illegale mijnbouw, drugs en afpersing. De organisaties rekruteren kinderen en jongeren in arme wijken en zetten hen in voor de verkoop van wiet, cocaïne en crack.

'Jongeren hier zijn makkelijk te porren', zegt sociaal werker Francisco Mosquera, zelf ook vluchteling en inwoner van Portero Grande. 'Er is geen werk, straatarme families wonen met z'n vijftienen op dertig vierkante meter.' Volgens Mosquera krijgen de bendeleden zo'n driehonderd euro per maand. 'Dat is hier heel veel geld.'

Ook de zestienjarige Albero Cobo liet zich verleiden, maar belandde in een rolstoel. 'Ik zat met m'n meisje in het park toen ze me van achteren neerschoten', vertelt hij. Cobo woont met twaalf anderen in een eenkamerwoning. Hij heeft alleen lagere school afgemaakt en begon daarna drugs te verkopen. 'Er zijn niet echt andere opties', zegt hij zacht. 'Ik heb geen idee wat ik nu verder moet.'

Terugkeren is geen optie

De regering belooft de criminele organisaties aan te pakken als onderdeel van het vredesakkoord, maar het is de vraag hoe dit in de praktijk zal uitpakken. 'Het heeft geen zin om al die jongens in de gevangenis te stoppen', aldus Mosquera. 'Zonder goed onderwijs en uitzicht op een fatsoenlijke baan, kun je criminaliteit niet uitbannen.'

Ondanks de problemen in Portero Grande is terugkeren voor de meeste vluchtelingen geen optie. In theorie kunnen ze middels een slachtofferwet hun verloren land terugeisen maar dat is een moeizaam en bureaucratisch proces. Veel land is inmiddels verkocht, of nog altijd in handen van guerrilla of paramilitairen. Vluchtelingen zijn bovendien huiverig om terug te keren, bang dat degenen die hen destijds verdreven hebben opnieuw zullen toeslaan.

Dat de vrede nabij is, maakt voor hen weinig verschil. 'Wat is een handtekening onder een vredesverdrag waard?', zegt Cortes schamper. 'Ik weet niet eens of mijn huis er nog staat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.