INTERVIEW

'Het pamperen van mensen betekent dat je ze uitsluit'

Han Noten, belangrijkste toezichthouder decentralisatie van de zorg

'Er zijn geen grote ongelukken gebeurd', stelt Han Noten, de belangrijkste toezichthouder op de decentralisatie van de zorg. Maar of de zorg beter is geworden, is ook nog niet bewezen.

Han Noten Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Natuurlijk kunnen ze met z'n drieën niet 393 gemeenten in de gaten houden, hoe die vanaf 1 januari 2015 uitvoering geven aan een reeks nieuwe zorgtaken voor hun inwoners. Toch denkt Han Noten (56), voorzitter van wat met een mond vol de Transitiecommissie Sociaal Domein heet, dat dit team een goed beeld heeft van wat er speelt in het land, door alle gevoerde gesprekken, afgelegde werkbezoeken en eindeloos grasduinen door stapels verschenen onderzoeksrapporten.

Niet dat Noten onder de indruk is van de kwaliteit van alle onderzoeken over deze grootschalige hervorming van de zorg. Neem Kinderombudsman Marc Dullaert, die scherpe kritiek levert op de gemeentelijke uitvoering van de jeugdzorg. In zijn laatste rapport staan best verstandige dingen, zegt Noten. 'Maar als de Kinderombudsman zegt dat er door de hervorming veel kinderen tussen wal en schip vallen, dan vraag ik me echt af waar hij dat vandaan haalt. Er is geen enkele aanwijzing dat er meer kinderen niet de juiste zorg krijgen nu de gemeenten de verantwoordelijkheid hebben.'

Wat Noten betreft, krijgen de gemeenten voor dit eerste jaar een voldoende. 'De transitie is geslaagd in de zin dat de zorg is gecontinueerd. Er zijn geen grote ongelukken gebeurd. Er zijn enkele incidenten geweest, maar dat gebeurde voorheen ook. Dat hulpverleners bij ingewikkelde situaties een keer een verkeerde inschatting maken, blijft het risico van het vak. Maar of de belofte dat de zorg beter wordt door de decentralisatie, omdat bijvoorbeeld professionals meer gaan samenwerken, overal wordt waargemaakt, dat is nog niet zeker.'

Noten zit het liefst met zijn rug naar het raam als hij in gesprek is in zijn burgemeesterskamer in Dalfsen. Anders droomt hij te veel weg bij het uitzicht over het weidse plattelandslandschap, legt hij uit.

Behalve burgemeester van de groene Overijsselse gemeente is hij sinds vorig jaar voorzitter van de commissie die voor het kabinet toezicht moet houden op de zogeheten decentralisatie van de zorg. Die heeft tot gevolg gehad dat sinds 1 januari 2015 inwoners met problemen veel vaker bij de gemeenten moeten aankloppen voor hulp. De gemeenten zijn onder meer verantwoordelijk geworden voor de jeugdzorg, de dagbesteding en begeleiding van gehandicapten en ouderen, en voor het aan het werk helpen van mensen met een beperking.

Complicerende factor is dat bij deze grootschalige hervorming het Rijk bijna een kwart minder geld beschikbaar stelt. In het nieuws kwamen het afgelopen jaar vooral de ouderen die hun huishoudelijke hulp verloren, hulpbehoevenden die de kosten voor bijvoorbeeld hun dagbesteding met honderden euro's zagen stijgen en thuiszorgmedewerkers die hun baan dreigden te verliezen.

Verder lezen?

Lees hier een analyse over de transitie in de zorg.
Lees hier het eerste van vier delen over de decentralisatie in de zorg: bij verstandelijk gehandicapten.

Wat vindt u van het ontstane beeld dat verantwoordelijk staatssecretaris Martin van Rijn (PvdA) zijn bezuinigingsopgave voor de zorg over de schutting heeft gegooid bij de gemeenten?

'Dat beeld heeft de gemeenten op achterstand gezet. De bezuiniging is belastend, mensen zijn bang dat ze minder zorg krijgen. Maar de decentralisatie gaat niet alleen over bezuinigen. De opdracht is dat iedereen op lokaal niveau gaat samenwerken: schuldhulpverleners, jeugdpsychologen, scholen, huisartsen, noem maar op, en dat de zorg daardoor beter wordt.'

Is het eerlijk dat een hulpbehoevende in de ene gemeente zijn huishoudelijke hulp houdt en in de andere nauwelijks hulp meer krijgt? En dat gehandicapten met een middeninkomen of meer in de ene gemeente een veel hogere bijdrage betalen voor bijvoorbeeld dagbesteding dan in de andere?

'Het is de bedoeling van deze omvorming dat deze verschillen tussen gemeenten ontstaan. Mensen die tegen dergelijke verschillen zijn, zijn tegen de wet, niet tegen wat de gemeenten doen. Gemeenteraden moeten uiteindelijk beoordelen of het eerlijk is.'

'Voorheen gold een bureaucratisch gelijkheidsbeginsel: je hebt dit probleem of deze beperking, je krijgt dat. Mensen wisten waar ze recht op hadden, ambtenaren wisten wat ze moesten verstrekken, dat was heel veilig. Nu gaan gemeenten met hun inwoners in gesprek. Dat geeft veel gevoelens van onveiligheid.

'Het is ook niet gek dat er voor verschillende oplossingen wordt gekozen, want ook de omstandigheden in die gemeenten verschillen. In een stad komt er bijvoorbeeld elke vijf minuten een tram, daar is vervoer geen probleem. Maar in het dorp Hoonhorst hier vlakbij is een elektrische deelauto neergezet, die bijvoorbeeld ouderen vervoert die de markt willen bezoeken in een nabijgelegen dorp.'

Die onzekerheid van mensen is toch ook versterkt door publiciteit over 'gekke' oplossingen van sommige gemeenten, zoals bijvoorbeeld een wethouder uit Deventer die voorstelt hulpbehoevenden te laten wassen door werklozen?

'Daar spelen gemeenteraden en de pers een rol als waakhond, uitglijders worden zo gecorrigeerd.'

Wat als die wat over het hoofd zien? Bijvoorbeeld omdat een gedupeerde niet assertief genoeg is om aan de bel te trekken? Er zijn gemeenten die botweg mensen hun zorg hebben afgenomen zonder vooraf bij de bewoners langs te gaan voor het keukentafelgesprek.

'De gemeenten waar veel klachten zijn, komen in het nieuws. Er zijn ook gemeenten die heel goede gesprekken hebben gevoerd met hun inwoners over wat ze nodig hebben. Daar zijn geen klachten en hoor je dus ook niets over. We zitten nu juist veel dichter op de zorg, we zien veel meer. De gemeente kan zich niet meer verschuilen achter protocollen.'

Noten geeft een voorbeeld dat hij zelf van dichtbij heeft gezien. Een vrouw die haar arm op twee plekken heeft gebroken, klopt aan bij haar gemeente. Ze vraagt om hulp bij het huishouden.

'In de oude situatie vult ze het formuliertje in en krijgt ze de gevraagde hulp. In de nieuwe situatie vraagt de gemeente, bijvoorbeeld het wijkteam, aan de vrouw: hoe komt u aan die gebroken arm? Uit het onderzoek naar haar situatie blijkt vervolgens dat haar man werkloos is en naar alcohol ruikt. Er zijn sterke vermoedens van huiselijk geweld, en er zijn schulden. Voor een echte oplossing zou deze man van zijn verslaving moeten worden afgeholpen en weer aan het werk moeten worden gezet.'

Gebeurt dat nu al in gemeenten, dat ze zo integraal naar een probleemgezin kijken?

'Er zijn gemeenten die goed bezig zijn, maar er zijn er veel die nog niet zijn toegekomen aan het omvormen van de zorg naar hun lokale behoefte. Ze hebben bezuinigd met de kaasschaafmethode. Het gaat ook om kwetsbare mensen, en gemeenten zijn bang dat ze wat verkeerd doen als ze gaan experimenteren. Ook loopt het nog stroef tussen de gemeenten en de geestelijke gezondheidszorg voor jongeren. Veel jeugdpsychologen vinden bijvoorbeeld dan dat gemeenten onvoldoende verstand hebben van zorg. Die partijen moeten gaan samenwerken.'

De jeugzorginstellingen klagen dat gemeenten minder doorverwijzen naar specialistische zorg om geld te besparen. Ouders zijn wantrouwend: door de bezuinigingen krijgt mijn kind niet de nodige zorg. Wat vindt u daarvan?

'Misschien kan het ook wat minder. De hamvraag is: lukt het professionals om uit hun koker te stappen en met anderen te praten over wat de beste oplossing is? Voorheen verwezen bijvoorbeeld huisartsen kinderen met gedragsproblemen automatisch door naar grote instellingen. Dan komt het wel goed, was de gedachte. Nu heeft de huisarts, kortgezegd, drie keuzen. Hij kan een kind met probleemgedrag meteen doorverwijzen naar een instelling. Hij kan zelf pillen voorschrijven, dat lijkt me het minst goede idee. Hij kan met het wijkteam in de gemeente praten over de context waarin dit kind opgroeit. Die hulpverleners kijken bijvoorbeeld naar de gezinssituatie. Dan kan blijken dat een kind waarbij de huisarts adhd vermoedde, beter geholpen is met een opvoedcursus voor de ouders, om rust te creëren in zo'n gezin.'

Gaat dat goed zo?

'Ik maak me wel zorgen over een aantal organisaties in de geestelijke gezondheidszorg voor jongeren. Net als in de thuiszorgsector staan daar ook een aantal instellingen op klappen, als de gemeenten er minder zorg inkopen.

'Vooral de instellingen die bovenregionale zorg leveren zijn kwetsbaar. Het gaat bijvoorbeeld om wooninstellingen voor jongeren met gedragsproblemen op het platteland. Als die omvallen, gaat specialistische kennis verloren. Dat gaan we als commissie nu in de gaten houden.'

Wat valt op aan de mensen die zich melden met problemen bij hun gemeente?

'Bij ongeveer 80 procent van vragers spelen schulden een rol. Voor een aantal personen zijn de problemen nauwelijks op te lossen. Die hebben bijvoorbeeld een IQ onder de 70 of aangeboren hersenletsel. Het gaat erom zo veel mogelijk mensen een zo normaal mogelijk leven te laten leven, zodat ze kunnen meedoen. Het pamperen van mensen zoals dat vroeger gebeurde, betekent eigenlijk dat je ze uitsluit: gehandicapten bijvoorbeeld apart zetten in een tehuis in het bos. Maar wat nu wordt gezegd, dat moet worden uitgegaan van de 'eigen kracht' van mensen, heeft ook zijn grenzen. Sommige groepen zullen hun leven steun nodig hebben.'

Heeft de zorgsector door deze hervorming een trap onder de kont gekregen?

'Ik ben niet tegen regels en protocollen, maar het was gewoon te veel geworden, te dicht geregeld. Het systeem stuurde alles en iedereen, er waren automatismen ingesloten. Instellingen stuurden dikke rekeningen naar de overheid, en die had vaak geen idee wat daarvan de maatschappelijke opbrengst was. Door de hervorming gebeuren nu schitterende dingen. Professionals debatteren over hoe ze samen betere zorg kunnen leveren. In sommige gemeenten zie ik hoe wijkteams de zorg voor kwetsbare kinderen regelen met de wijkverpleegkundige, de jeugdarts, de scholen, de huisarts, dan word ik helemaal blij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.