Interview

‘Het lukt Marokko niet meer de waarheid te verbergen’

Abdessadek El Bouchtaoui Beeld Pauline Niks

Het proces tegen de leiders van de protestbeweging in de Rif is in volle gang. Ondertussen is een van hun meest zichtbare advocaten, Abdessadek El Bouchtaoui, het land ontvlucht. ‘Ik weiger een rol te spelen in een theaterstuk.’

Het valt niet mee om in contact te komen met Abdessadek El Bouchtaoui. De Marokkaanse advocaat is ervan overtuigd dat hij wordt afgeluisterd, dus berichten stuurt hij niet en zijn telefoon neemt hij niet op. Zijn Facebookpagina bestaat plotseling niet meer. ‘Ik plaatste een bericht waarin ik vroeg om het aftreden van de minister van Binnenlandse Zaken en van het hoofd van de politie’, verklaart de Marokkaanse advocaat. ‘Vijftien minuten later was mijn Facebookpagina verdwenen.’

Uiteindelijk lukt het toch een afspraak te maken, in een café in Genève. Ver weg van de rechtbank in Casablanca waar El Bouchtaoui het afgelopen jaar uitgroeide tot een van de meest zichtbare advocaten in het proces tegen de protestbeweging uit de Marokkaanse Rif. De advocaat, zelf afkomstig uit het noorden van Marokko, viel op door zijn kritische uitlatingen over de rechtszaak in de pers en op de sociale media.

De rechtszaak is de apotheose van de protesten die de Rif vorig jaar in hun greep hielden. Ze begonnen na een tragisch voorval: een vishandelaar werd vermorzeld in een vuilniswagen, nadat hij zijn vracht met illegaal gevangen vis achterna was gesprongen. De Riffijnen gingen in de weken en maanden erna de straat op. Ze protesteerden tegen corruptie en eisten meer werkgelegenheid en een betere gezondheidszorg voor een regio die in hun ogen achtergesteld is. Het leidde ook onder Nederlandse Marokkanen tot solidariteitsacties.

De Marokkaanse autoriteiten zagen de protesten aanvankelijk aan, maar kwamen in actie toen protestleider Nasser Zafzafi in een moskee tekeerging tegen een imam die een preek afstak tegen zijn beweging. Honderden demonstranten werden opgepakt – volgens de laatste schattingen van Amnesty International gaat het om minstens 410 personen.

Zafzafi werd, samen met 52 andere prominente leden van de protestbeweging, overgebracht naar Casablanca om daar te worden berecht. Ze worden verdacht van separatisme en aangeklaagd voor zware misdrijven zoals ‘aanslag op de binnenlandse staatsveiligheid’. Daarop staat in theorie de doodstraf, al wordt die sinds 1993 niet meer uitgevoerd in Marokko.

Het proces vordert gestaag. Zafzafi deed in april zijn verhaal voor de rechter. PvdA-parlementariërs Lilianne Ploumen en Kati Piri waren afgereisd om erbij te zijn. Ze concludeerden dat de berechting weliswaar plaatsvond ‘in een rechtszaal, maar niet in een rechtsstaat’.

Abdessadek El Bouchtaoui is vanaf de eerste arrestaties als advocaat betrokken bij de verdediging van de Rif-demonstranten. Hij werd in februari echter zelf veroordeeld tot twintig maanden cel. El Bouchtaoui zou onder meer ambtenaren in functie hebben beledigd, minachting hebben getoond voor justitiële beslissingen, en betrokken zijn bij de organisatie van een niet-toegestane demonstratie. De bewijsstukken: ruim honderd Facebookberichten van zijn hand.

Het is een ‘poging om alle kritiek op het optreden van de veiligheidsdiensten tegen de Hirak-protesten in het Rifgebied het zwijgen op te leggen’, volgens Amnesty International. El Bouchtaoui geeft als commentaar dat ‘dit de eerste keer is sinds de jaren tachtig (de periode van de ‘Jaren van Lood’, red.) dat een vonnis wordt uitgesproken tegen een advocaat alleen op basis van zijn meningen’.

De veroordeling is voor El Bouchtaoui het teken zijn land te verlaten en asiel aan te vragen in Zwitserland. Hij wil doorgaan met zijn werk als verdediger van de mensenrechten, verklaart hij. ‘Hier in Genève zitten veel internationale organisaties, zoals de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten.’

Er is nog een reden waarom hij voor Zwitserland koos, en niet voor Frankrijk, een logische bestemming voor veel Marokkanen. ‘Als ik me in Frankrijk zou vestigen, dan is het bijna alsof ik in Marokko blijf. Zelfs de Marokkaanse koning woont er haast het hele jaar. De Marokkaanse autoriteiten houden me daar in de gaten. Ik word nu al geïntimideerd en bedreigd.’

Beeld Pauline Niks

Hoe bent u betrokken geraakt bij de Rifbeweging?

‘Ik woon met mijn familie in Tétouan, maar ik ben van Riffijnse origine. De Rif is voor mij als mijn moeder. Alles wat daar gebeurt, raakt me enorm. Tegenwoordig verplaatst informatie zich met de snelheid van het licht. Vanaf de dood van Mohsin Fikri (de vishandelaar, red.) heb ik alles gevolgd. Ik heb direct een heel stevig stuk op Facebook geschreven. Zo sterven mensen in een staat waarin de mensenrechten niet worden gerespecteerd, schreef ik, in een dictatoriale staat. Daarna heb ik demonstraties georganiseerd in Tétouan.

‘De arrestaties begonnen op 5 februari, toen we de sterfdag herdachten van Abdelkrim Al Khattabi (de president van de onafhankelijke Rif-republiek uit de jaren twintig van de vorige eeuw, red.). De meeste gearresteerden werden weer vrijgelaten, op één na, Nasser Lari heette hij. Ik ben toen naar Al Hoceima afgereisd om op te treden als zijn advocaat. Hij was de eerste arrestant, en het is mij toen gelukt hem vrij te krijgen.’

Later worden veel meer demonstranten opgepakt. Waarom hebben de Marokkaanse autoriteiten volgens u gereageerd met zo veel arrestaties?

‘De Marokkaanse autoriteiten hebben niet de macht. Het is de makhzen die bepaalt. Dat zijn de traditionele machthebbers, een feodaal regime, zoals in de Middeleeuwen in Europa.

‘De eerste verantwoordelijken voor alles wat er gebeurt in de Rif zitten in de entourage van de koning. Het is als een pulpo (octopus, met zijn lange tentakels, red.), zoals ze dat in het Spaans zeggen. De raadgevers van de koning hebben bijvoorbeeld meer macht dan de premier. De premier kan niets beginnen. In het geval van de Rif heeft de premier niet eens het recht zijn mening te geven. Hij is net een ambtenaar. Hij wacht op orders. Dat is de waarheid.

‘De makhzen kent, al eeuwenlang, alleen de harde hand. Als ze in gesprek gaan met de activisten, dan willen andere regio’s hetzelfde.

‘De entourage van de koning, dat zijn de business men. Zij hebben de macht en de rijkdom. Zelfs de koning hoort tot de rijksten ter wereld. Het vormt een gevaar voor de business men als ze in gesprek zouden gaan met de activisten.’

Hoe worden protestleider Nasser Zafzafi en anderen behandeld in de gevangenis?

‘Zafzafi verkeert vanaf het begin in afzondering, alleen in een cel. Zelfs tijdens het luchten is hij alleen. Dat is een geestelijke mishandeling. Hij is er een paar keer toe overgegaan hardop de Koran te lezen, omdat hij behoefte had te praten. De anderen hebben te maken met pesterijen.’

Na de arrestaties meldden zich wel zeshonderd advocaten aan voor het Comité ter Verdediging van de Rifbeweging. In Nederland heeft een verdachte normaliter maar een of enkele advocaten. Waarom wordt de verdediging in Marokko groepsgewijs gedaan?

‘Dat is om solidariteit uit te drukken met de gevangenen, niet om gerechtigheid te krijgen. We weten dat er geen gerechtigheid zal zijn.’

Wat was uw rol in dat collectief van advocaten?

‘Ik heb gekozen de gevangenen op een andere manier te verdedigen. Als ik alles in het openbaar vertel, op Facebook, in de pers, dan is dat volgens mij een erg goede manier om op te komen voor de gevangenen. Ik heb contact onderhouden met de Verenigde Naties. Ik heb Amnesty International elke dag informatie gegeven. Het is een oorlog om de waarheid. De Marokkaanse autoriteiten willen de waarheid verbergen.’

Waarom bent u ervan overtuigd dat dit geen eerlijk proces is?

‘Bij het opstellen van de processen-verbaal door de politie zijn de gedetineerden onderworpen aan marteling en aan vernedering. Ze werden met geweld gedwongen het proces-verbaal te ondertekenen. Dit is wat de gedetineerden vertelden aan de onderzoeksrechter. Omdat ik advocaat ben, heb ik het allemaal gehoord. Maar de procureur-generaal zegt dat de gedetineerden niet de waarheid hebben gesproken.’

Hoe weet u zo zeker dat ze wel de waarheid spreken?

‘Ik heb de sporen gezien, vooral geestelijke. Als de onderzoeksrechter vragen stelt over het moment waarop ze werden gearresteerd, over de periode op het politiebureau, dan beginnen ze te huilen. Wat wil dat zeggen? Dat ze niet alles kunnen beschrijven. Het betekent dat er heel ernstige dingen zijn gebeurd.

‘De makhzen heeft veel ervaring met marteling. Neem bijvoorbeeld het geval van Rabie Al Ablak (journalist van een nieuwswebsite, red.). Hij heeft verteld dat hij zijn proces-verbaal moest ondertekenen zonder het te lezen. Hij weigerde dat. Vervolgens komen vijf gemaskerde agenten binnen. Ze hebben een fles bij zich en dreigen hem ermee te verkrachten. Ze beginnen hem uit te kleden. Uiteindelijk heeft hij getekend. Ik geloof hem. Het gaat op de traditionele manier, op dezelfde manier als in de jaren tachtig (de beruchte Jaren van Lood, red.).

‘We hebben gevraagd de processen-verbaal in te trekken. Maar de rechter heeft daar niet mee ingestemd. Wat kan een advocaat dan nog doen? Er is geen gerechtigheid. Ik wilde niet doorgaan met het spelen van een rol in dit theater.’

De verdachten komen wel allemaal uitgebreid aan het woord en het proces is open voor de media.

‘Zelfs als ze mogen spreken, wat kunnen ze doen? Ze hebben de processen-verbaal, dat is een geweldig bewijsstuk voor de rechter. Ook al staat er niet de waarheid in. De rechtbank heeft zijn weg gekozen, van het begin tot het eind.’

Toch is het u in het begin gelukt de eerste arrestant, Nasser Lari, vrij te krijgen.

‘Dat was aan het begin. Nu gaat het heel anders. Met Nasser Lari hield de politie zich aan de regels. Maar nu worden de regels niet meer gerespecteerd. Toen had de rechter geen orders gekregen, maar nu ontvangt de rechter geheime orders. De rechter speelt nu dezelfde rol als hij speelde in de jaren tachtig.’

Met het aantreden van koning Mohammed VI en de Arabische Lente leek Marokko op weg te zijn een steeds vrijer land te worden. Is er nu sprake van een terugslag?

‘Als we het hebben over een terugslag, dan betekent het dat er een andere periode is geweest, maar dat is niet zo, het is een voortzetting. De wijze waarop is veranderd; maar de geest is hetzelfde als in de tijd van Hassan II. Een geest van geweld tegen het volk.

‘Het is waar dat Marokko zich economisch ontwikkelt. Er worden grote projecten gedaan. Maar er is geen vooruitgang op het gebied van respect voor de wet, voor de mensenrechten.’

Beeld Pauline Niks

Het is toch een groot verschil dat er nu in Marokko geen martelgevangenissen zijn waarin mensen verdwijnen, zoals in de tijd van Hassan II.

‘Het verschil is dat er nu een informatierevolutie is geweest, met het internet. De hele wereld kan nu de waarheid ontdekken. Het volk en de internationale opinie volgen in realtime wat er gebeurt.

‘Hassan II gaf eens een interview aan een Franse journalist. Hij vroeg naar de gevangenis van Kelaat M’Gouna. Hassan II zei: ‘Maar u kent Marokko niet! Kelaat M’Gouna, daar groeien allemaal bloemen, daar is geen gevangenis!

‘De Marokkaanse autoriteiten denken nog steeds dat we in de jaren tachtig leven. Maar het lukt niet meer de waarheid te verbergen. Als er nu mensen zouden verdwijnen, dan zouden we de revolutie uitroepen.’

Het is een van de belangrijkste twistpunten tijdens het Rif-proces: heeft de Marokkaanse justitie de verklaringen van de verdachten onder dwang verkregen? Protestleider Zafzafi verklaarde voor de rechter dat ‘95 procent van de inhoud van de processen-verbaal vals is’. Hij sprak over mishandeling vlak na zijn arrestatie. Hij zou zijn geslagen en anaal zijn verkracht met een vinger of een stok – daarover verschillen de versies in de Marokkaanse media.

De procureur-generaal wijst de beschuldigingen van mishandeling steevast van de hand. De politie had ‘geen behoefte aan schuldbekentenissen’, zegt hij. De verdachten zouden ‘op heterdaad zijn betrapt in beeld, geluid en Facebookpublicaties’. Niettemin gelastte hij een onderzoek naar de mishandeling van Zafzafi. De betrokken politieagenten worden daarin vrijgepleit, ondersteund door een arts die bij Zafzafi alleen een hoofdwond constateerde, ‘als gevolg van het verzet dat hij bood bij zijn arrestatie’.

Anderzijds zou er een rapport bestaan van de officiële Nationale Raad voor de Mensenrechten waarin sprake is van marteling en mishandeling. Toen de advocaten dat document naar eigen zeggen aanboden tijdens de rechtszaak, werd de rechter verzocht het document te weigeren, aangezien het ‘geen juridisch document was maar slechts een fotokopie’. De politie wijst de beschuldigingen van mishandeling ‘categorisch’ van de hand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.