Column

'Het glazen plafond lijkt vooral voor Nederlandse vrouwen te bestaan'

Wie de cijfers bekijkt, ziet dat het met het aantal vrouwen in de top van het bedrijfsleven wel meevalt, schrijft columnist Meindert Fennema. Het lijkt Nederlandse vrouwen alleen niet zo te lukken.

Het glazen plafond in The Bank in Amsterdam, tijdens Open Monumentendag. Foto anp

In de verontwaardiging over de beperkte toegang voor vrouwen tot de top van het bedrijfsleven zou men licht kunnen vergeten dat de coöptatie van vrouwen in de Raden van Commissarissen en de Raden van Bestuur een nieuw verschijnsel is. Vijftig jaar geleden waren er nog geen vrouwelijke bestuurders of toezichthouders bij beursgenoteerde bedrijven. Vrouwelijke ondernemers waren er wel, maar dan toch vooral in het midden en kleinbedrijf. Hun ondernemerschap was meestal uit nood geboren: het ontbreken van een man. Het waren vaker dan niet weduwes of ongetrouwde vrouwen die een bedrijf leidden. Maar er waren ook uitzonderingen.

Louise Marguérite van Loon was partner van de bank Hope en Co in de jaren 1920, samen met haar vader en broers. Kittie Schudel-van Zwanenberg was lid van de Raad van Commissarissen van AKZO van 1969 tot 1982. Ook zij kreeg die positie via haar vader, Salomon van Zwanenberg.

Eelke Heemskerk heeft onderzocht wanneer welke vrouwen in de Raden van Bestuur en Raden van Toezicht gekozen werden.

Politici
De eerste golf van vrouwelijke toezichthouders bestond uit politici. Het waren ex-ministers of wethouders die voor het eerst een zetel verwerven in de raad van toezicht van een groot bedrijf. Dat zijn aanvankelijk overheidsbedrijven zowel op nationaal als op gemeentelijk en provinciaal niveau. In 1976 waren er bij de 250 grootste bedrijven twaalf vrouwelijke commissarissen. Van deze twaalf waren negen politici. Acht van hen waren qualitate qua commissaris bij een overheidsbedrijf, met name in de energiesector. Drie van hen waren lid van de PvdA, twee van de VVD, twee van D66 en er was zelfs een lid van de CPN, commissaris (Tineke van de Klinkenberg). Het KVP-Kamerlid Til Gardeniers-Berendsen had in 1976 als enige politica een commissariaat bij een beursgenoteerd bedrijf, Koninklijke Bijenkorf NV.

Twintig jaar later, in 1996, zijn er al 38 vrouwelijke bestuurders, zeven van hen zitten dan in een Raad van Bestuur. Geen van die zeven bereikte die positie via de politiek of op basis van familiekapitaal. Alle zeven maakten carrière in het bedrijfsleven. Sommigen door een eigen bedrijf op te richten (Tineke Veldhuis-Hagedoorn van Holland Colours, Sylvia Toth van Content), anderen door op te klimmen in een bestaand bedrijf. Marielle Wiegmans was begonnen als baliemedewerkster van de Rabobank, maar werd als snel handelaar. Ze verliet de Rabobank om bij het effectenbedrijf AOT te gaan werken, waar ze in 1996 in de Raad van Bestuur kwam.

Vrouwen traden ook toe tot het old boys network. In 1996 hadden zes vrouwen meer dan één commissariaat. Neelie Kroes had er zelfs vier. Zij kwam uit een Rotterdamse ondernemersfamilie en had daar ook economie gestudeerd. In 1971 werd zij Tweede Kamerlid voor de VVD en was van 1977 tot 1989 staatssecretaris en minister van Verkeer. Daarna werd zij commissaris bij Ballast Nedam (1990), McDonald's Nederland (1991), Nationale Investeringsbank (1991) en Nederlandse Spoorwegen (2002). In 2004 zette zij haar politieke carrière voort in de Europese Commissie, als opvolger van Bolkestein. Zij was een van de weinige vrouwelijke commissarissen die pleitte voor meer vrouwen in het bedrijfsbestuur, desnoods door middel van quota.

Ondernemersfamilies
Van de toegang die door vrouwelijke politici geforceerd was, profiteerden ook vrouwen uit ondernemersfamilies. Annemiek Fentener van Vlissingen (dochter van Frits) en Marguerite Mautner Markhof-Cassis Farone (nicht van Paul) kwamen zo in de raad van bestuur van de SHV 'In the family it was custom to keep the women out of the firms', meldde Paul in een interview. 'When my grandfather died, his daughters did not inherit any of the shares of SHV ; that would have been an unspoken invitation to the son-in-law to come and work with the firm. My brother and me, we changed this for our children'.1

Maar de echte opkomst van de vrouwelijke bestuurder vindt plaats in de 21ste eeuw. In 2001 is het aantal vrouwelijke bestuurders al 59, dat aantal gaat naar 78 in 2006 en 112 in 2011. In 2011 vormen de vrouwen ongeveer 6,5 procent van alle topbestuurders. Bij nader inzien is dat echter niet in de eerste plaats te danken aan de groei van het aantal Nederlandse vrouwen in het bedrijfsbestuur. Nederlandse bedrijven blijken in toenemende mate buitenlandse vrouwen te rekruteren. Dat is onderdeel van een proces van internationalisering van het bedrijfsbestuur, dat vooral in Nederland om zich heen grijpt.2 Overnames en fusies vormen vaak de aanleiding om buitenlanders op te nemen in de Raad van Bestuur.3

In 2001 kwamen 21 van de 59 vrouwelijke bestuurders kwam uit het buitenland. En van de vrouwelijke bestuursleden die uit het bedrijfsleven gerekruteerd werden is de dominantie van buitenlanders sterker. Slechts vijf van de 18 vrouwelijke bestuurders heeft de Nederlandse nationaliteit. Het glazen plafond lijkt vooral voor Nederlandse vrouwen te bestaan en de vraag dringt zich daarmee op of het überhaupt wel bestaat. Zou Marike Stellinga dan toch gelijk hebben? Zij schreef in 2009 een boek waarin zij beweerde dat dat hele glazen plafond een mythe was4.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar politieke theorie. Hij schrijft iedere vrijdag een column voor Volkskrant.nl.

Voetnoten:
1. Haasnoot, 'Ondernemer Paul Fentener Van Vlissingen: "Ik Moest Iets Studeren Waarmee Ik Altijd Mijn Boterham Kon Verdienen"'
2. Van Veen and Marsman, 'How International are Executive Boards of European MNCs? Nationality Diversity in 15 European Countries'
3. Heemskerk, 'De Internationalisering Van De Nederlandse Financieel Economische Bestuurselite', in Nederlandse Elites in de Twintigste Eeuw
4. Marike Stellinga, De mythe van het glazen plafond. 2009

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.