'Het Fries als officiële taal is eenverkiezingscadeau van het CDA'

Amsterdam - In bovenstaande mededeling, geschreven in het Fries, staat dat er een taalwet komt om van de Friese taal de tweede officiële taal van Nederland te maken. Minister Piet Hein Donner van Binnenlandse Zaken heeft het Friesland beloofd. Mogen de Friezen dan straks als geaccepteerde minderheid zich waar dan ook in Nederland van het Fries bedienen en ook een antwoord eisen?


In Friesland moeten ze er een beetje om lachen. 'Geveltjesfries', zeggen ze, allemaal buitenkant. Er is immers niks nieuws onder de zon. Of zoals Jaap van der Bij van de Fryske Beweging het zegt: 'Je eet al jaren aardappelen en dan komt Donner je ineens vertellen dat je aardappelen mag eten.'


Want in Friesland mogen ze al Fries spreken op de rechtbank, bij de provincie of de gemeente. Ook de media bedienen zich al dikwijls van het Fries en op veel scholen wordt de eigen taal onderwezen. Geen wonder dat de Friezen zeggen dat Donner door het CDA met een verkiezingscadeau op pad is gestuurd. Waar ze wel al jaren op wachten, is het antwoord op de vragen: hoe moet die taalwet eruit zien? Wat gaat er veranderen?


Er ligt een onwaarschijnlijke stapel notities, opgebouwd sinds 1969. Er zijn bestuursafspraken die dit jaar aflopen, voorstellen om de Grondwet te wijzigen, een advies van de Raad van State, unanieme aanbevelingen van de Friese Staten, Europese afspraken.


Want dat het Fries een gerede kans loopt te verdwijnen als er niets gebeurt, daarvan hoeft niemand meer te worden overtuigd. En dat iedere Friese politicus, links of rechts, die gedachte omhelst, is ook bekend. Ook de politieke nieuwkomer PVV takelde het 'natjonale erfgoed' fluks binnen voor Henk en Ingrid, die in Friesland Sytse en Maaike heten.


Het vorige kabinet gaf de discussie een zet in de goede richting door een stuurgroep opdracht te geven uit te zoeken wat er in de praktijk moet veranderen om de Friese taal officieel in te voeren. De stuurgroep stond onder leiding van staatsraad Rein Jan Hoekstra, CDA'er en Fries. Vorig jaar zomer waren het onderzoek en het advies klaar. Maar toen kwam de klad erin.


De ministers van Binnenlandse Zaken (Donner) en Onderwijs (Van Bijsterveldt) hebben geen tijd gehad het in ontvangst te nemen. Althans, niet voor de verkiezingen. Een dag na de provinciale statenverkiezingen, donderdag 3 maart, staan ze samen klaar. 'Dat maakt griezelig argwanend', zegt Van der Bij van de Fryske Beweging . 'Het is geen onwil', zegt het ministerie van Onderwijs. Maar formatie, volle agenda's, een rapport van de Onderwijsinspectie - het werkte allemaal tegen.


Westlauwer Fries, dat is de taal die wordt bedoeld als we het hebben over het Fries. Voor iets meer dan de helft van de Friezen is het de moedertaal. De kunst van het schrijven zijn ze lang niet allemaal machtig. Vanaf 1980 wordt er Fries op de basisschool gegeven, maar de belangstelling is desondanks tanende.


Kwamen er vroeger nog weleens kinderen naar school die nog nooit een woord Nederlands hadden gesproken, nu is eerder het omgekeerde het geval. Dat moet beter, mopperde de Europese Raad tot driemaal toe. De Raad ziet toe op de naleving van het Europees Handvest dat Fries als minderheidstaal erkent.


Het verlossende woord moet van de stuurgroep-Hoekstra komen, maar niemand weet nog wat er in het advies staat. Niemand? Jawel, de Friese scholen hebben er lucht van gekregen en meteen protest aangetekend.


Uit een brief op poten aan Donner en Van Bijsterveldt blijken genuanceerder over het Fries op school te denken dan heel politiek Friesland bij elkaar. Afzender is de PO-Raad, de belangenbehartiger van de besturen van openbare, katholieke en christelijke basisscholen.


Volgens de PO-Raad mag straks de provincie beslissen over de kerndoelen voor de Friese taal in het primair onderwijs. Onwenselijk, zegt de PO-Raad, omdat het strijdig is met het nationaal onderwijsbeleid. En het staat op gespannen voet met de strekking van artikel 23 van de Grondwet, het artikel over de vrijheid van onderwijs.


De scholen zeggen bang te zijn dat het Fries onevenredig veel aandacht zal krijgen. Ze vinden het niet juist dat de provincie de verantwoordelijkheid krijgt. 'Voor je het weet, komt elke provincie met eigen kerndoelen. De centrale aansturing dreigt zo te verwateren', zegt een woordvoerder.


En daarmee verhult de belofte van een nieuwe taalwet een heuse Friese schoolkwestie, die in de aanloop naar de provinciale verkiezingen volledig onbesproken bleef. Terwijl de tijd dringt.


Volgens Annigje Toering, lijsttrekker van de Fryske Natjonale Partij in de Provinciale Staten, zou het Fries op meer scholen de voertaal moeten zijn dan nu het geval is, en niet alleen een vak. Friesland heeft 40 basisscholen en 100 peuterspeelzalen en kinderdagverblijven waar zowel Fries als Nederlands wordt gesproken. Toering: 'Alle scholen zouden meertalig moeten zijn. We hebben hier een meertalige cultuur en het is belangrijk dat kinderen daaraan meedoen.'


Ook Van der Bij van de Fryske Beweging vindt dat de Friese taal snel de eerste officiële taal moet worden. 'De rechters moeten bijvoorbeeld in het Fries beginnen en pas overgaan op het Nederlands als de verdachte niet in het Fries antwoordt. Nu gebeurt het omgekeerde. Friezen willen niet al te dom overkomen, dus die antwoorden gauw in het Nederlands. Vroeger was het de taal van arbeiders en boeren, die spraken niks anders. Dat is allang niet meer zo, maar we verkeren wel in de gelukkige omstandigheid dat we een eigen taal hebben. En die moeten we koesteren.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.